ALKOHOLIZM W SKRÓCIE
TYPY ALKOHOLIZMU (wg E. M. Jedlinek)

1. ALFA: w którym dochodzi do psychicznego uzależnienia od alkoholu.
2. BETA: gdzie pojawiają się pewne konsekwencje fizyczne związane z używaniem alkoholu.
3. GAMMA: wytworzenie się tolerancji na alkohol, co powoduje wzrost spożywanej jego ilości.
4. DELTA: związany ze stale wzrastającym poziomem ilości alkoholu we krwi i niemożnością utrzymania abstynencji przez dłuższy czas.
5. EPSILON: który charakteryzuje okresowe picie znacznych ilości alkoholu.

STYLE PICIA (wg A. Kępińskiego)

1. NEURASTENICZNY: pije się w niedużych ilościach, ale często, gdy jest się rozdrażnionym, zmęczonym, dal poprawienia nastroju.
2. KONTAKTYWNY: typ picia towarzyskiego, pije się po to, by polepszyć kontakty z innymi ludźmi.
3. DIONIZYJSKI: pije się dużo, chodzi o uzyskanie stanu zamroczenia, w którym możliwe jest oderwanie się od rzeczywistości, poszukiwanie niecodziennych przeżyć.
4. HEROICZNY: wymaga dużych ilości alkoholu, gdyż dopiero wtedy możliwe jest uzyskanie stanu poczucia mocy; często kończy się to wybrykami chuligańskimi.
5. SAMOBÓJCZY: pije się dla „zalania robaka”, by zapomnieć o tym, co boli.

FAZY ROZWOJU CHOROBY ALKOHOLOWEJ (wg E. M. Jellinka)

1. faza wstępna: trwa kilka miesięcy do kilku lat, odreagowanie nieprzyjemnych stanów emocjonalnych przynosi krótkotrwałą ulgę; włącza się „klinowanie”.
2. faza zwiastunów (ostrzegawcza): trwa od pół roku do 5 lat( zależy to od osobowości człowieka, wieku, wrodzonych predyspozycji, płci); nagła zmiana reakcji na alkohol, pojawiają się luki pamięciowe, amnezja, „wyspy pamięciowe”, spożywanie alkoholu staje się potrzebą.
3. faza krytyczna (prawdziwe uzależnienie): utrata kontroli nad piciem, może to trwać nawet 10 lat. Osoba taka nie potrafi się opanować, występuje poczucie winy, depresja, ataki złości; u kobiet rozpoczyna się okres picia w samotności
4. faza przewlekła: następuje degradacja społeczna, moralna, zaburzenia sprawności umysłowej. Ciągi picia są bardzo długie, jakiekolwiek przerwanie powoduje ostre objawy abstynencyjne. Zespół Otella- alkoholik traci też sprawność fizyczną, ma cały system paranoi.

PRZYCZYNY I DETERMINATY ALKOHOLIZMU

1. czynniki społeczno – kulturowe i demograficzne: płeć, wiek, pozycja społeczna, wykształcenie, miejsce zamieszkania.
2. czynniki indywidualne: psychiczne i fizjologiczne: sytuacje kryzysowe, niesprzyjające okoliczności życiowe, indywidualna tolerancja na alkohol, istnienie osobniczych predyspozycji do rozwoju nałogu, drażliwość, agresja alkoholika.

KONCEPCJE WYJAŚNIAJĄCE ZJAWISKO ALKOHOLIZMU

1. koncepcja patologii społecznej: patologia oznacza zachowania niezgodne z dominującymi wartościami. Przyczyny patologii tkwią, więc w jednostce, która nie chce lub nie może zaakceptować uznawanych wartości społecznych. Problemy alkoholowe stają się problemami jednostek, które ich doświadczają, a nie są problemem społecznym, ponieważ społeczeństwo nie ponosi odpowiedzialności za ich powstanie i rozwój.
2. koncepcja dezorganizacji społecznej i dewiacji: zakłada, że źródła problemów społecznych nie tkwią w jednostce, ale w systemie społecznym, w wadach jego funkcjonowania.
3. koncepcja naznaczenia: negatywne przejawy życia społecznego nie są bytem samym w sobie, ale powstają w toku ich definiowania (reakcje społeczne są źródłem dewiacji).

Pamiętaj: NIE KAŻDY, KTO ZAŻYŁ NARKOTYK STAJE SIĘ NARKOMANEM.

Aby dojść od pierwszego razu do uzależnienia, droga nie jest zbyt długa i poprzedzają ja pewne oznaki. Aby w porę zareagować i nie dopuścić do zagrożenia poniżej przedstawiona ściągawka przedstawia charakterystyczne zachowania.

MARIHUANA

Zwróć uwagę na: słodkawą woń oddechu, włosów i ubrania, brązowo zielone liście i nasionka, nagłe zainteresowanie hodowlą roślin przez twoje dziecko, fifki, fajki, papierową bibułkę

Kontakt jednorazowy: euforia połączona z wielomównością, przekrwienie gałek ocznych, nadwrażliwość zmysłów („razi mnie światło”), kaszel zaburzenia koordynacji ruchowej

Długotrwałe branie: wychudzenie, zaburzenia snu, przewlekłe zapalenie krtani i oskrzeli, apatia, trudności z koncentracją, zmiana nastroju

AMFETAMINA

Zwróć uwagę na: biały proszek, tabletki, kapsułki, kryształki, małe foliowe torebeczki, igły, strzykawki.

Kontakt jednorazowy: euforia, duży przypływ energii, brak potrzeby snu, brak apetytu, agresja, rozszerzenie źrenic.

Długotrwałe branie: bezsenność, wychodzenie, zmiany nastroju, wielomówność, drżenie kończyn, wymioty, rozszerzenie źrenic, wysypka, halucynacje.

HEROINA

Zwróć uwagę na: igły, strzykawki, ślady nakłuć po wstrzyknięciach, ślady krwi na bieliźnie, ”gęsią skórę”.

Kontakt jednorazowy: euforia, niepokój ruchowy lub senność, osłabienie reakcji na światło, brak apetytu, zwężenie źrenic, obniżenie ciśnienia krwi.

Długotrwałe branie: wyniszczenie organizmu, zaparcia, zaburzenia menstruacji, próchnica, zmiany zapalne skóry.

KOKAINA

Zwróć uwagę na: biały proszek, a w przypadku cracku jasnobrązowe kuleczki ”kamyki”, fajki, małe flakoniki, igły, strzykawki, małe foliowe torebeczki.

Kontakt jednorazowy: euforia, pewność siebie, brak potrzeby snu, wzrost aktywności (także seksualnej), rozszerzenie źrenic, wytrzeszcz gałek ocznych, katar, ból gardła, pociąganie nosem.

Długotrwałe branie: wyniszczenie organizmu, urojenia prześladowcze, omamy, wybuch agresji, bezsenność, drgawki, przemiennie brak i wzrost łaknienia. Ponadto crack upośledza oddychanie, powoduje utratę wagi i ataki paranoidalne.

LSD

Zwróć uwagę na: malutkie kartoniki z kolorowymi nadrukami, kamienie do zapalniczek.

Kontakt jednorazowy: zaburzenia koordynacji ruchów, drżenie mięśni, rozszerzenie źrenic, mdłości, psychoza.

Długotrwałe branie: omamy z napadami lęku, apatia, agresja lub depresja, zanik zainteresowań, bezsenność, wiotkość mięśni.

ECSTAZY

Zwróć uwagę na: białe lub kolorowe pastylki z wytłoczonymi wzorami, popękane naczynka krwionośne, zwłaszcza twarzy, po całonocnych zabawach w dyskotece. Uwaga! Ecstasy jest zażywane najczęściej podczas dyskotek i rozmaitych techno-party.

Kontakt jednorazowy: podniecenie, zwiększona energia, odporność na zmęczenie i sen, ból głowy.

Długotrwałe branie: niepokój, depresja, paranoja, obniżenie sprawności intelektualnej, mania prześladowcza.

KLEJE ROZPUSZCZALNIKI SUBSTANCJE WZIEWNE

Zwróć uwagę na: foliowe torby, tuby kleju, smary, zapach chemikaliów we włosach, i na ubraniu, charakterystyczny zapach z ust utrzymujący się nawet kilka dni po zażyciu, nasączone chustki, szmaty.

Kontakt jednorazowy: niezborność ruchów, agresja, rozszerzenie źrenic, kichanie, kaszel, krwawienie z nosa, mdłości, wymioty, biegunki.

Długotrwałe branie: wyniszczenie organizmu, przekrwienie spojówek, zaburzeni pamięci, niepokój, przygnębienie, zaburzeni snu, oczopląs, osłabienie mięśni.

GRZYBY HALUCYNOGENNE

Zwróć uwagę na: różnego rodzaju suszone grzybki o zabarwieniu żółtawym do czarnego z prześwitem brązowym

Kontakt jednorazowy: mdłości, zawroty głowy, stany lękowe, ślinotok, odruchy wymiotne, torsje.

Długotrwałe branie: panika, koszmarne wizje, lęki, zanik samokontroli, załamanie psychiczne, wypadki, choroby umysłowe.

• Sygnały mogące świadczyć, że twoje dziecko może mieć kontakt ze środowiskiem narkotycznym.
• nagłe zmiany nastroju (duża aktywność, zmęczenie), izolowanie i zamykanie się w sobie;
• nagła zmiana grona dotychczasowych przyjaciół na innych zwłaszcza starszych od siebie;
• spadek zainteresowania szkołą, sportem i ulubionymi zajęciami;
• izolowanie się od innych domowników, spędzanie większości czasu samotnie w swoim pokoju;
• kłamstwa i wykręty, wynoszenie z domu wartościowych przedmiotów, podkradanie pieniędzy;
• niewytłumaczalne spóźnienia, tzw. ciche powroty do domu lub też przebywanie nocne poza domem bez uprzedzenia;
• tajemnicze, krótkie rozmowy telefoniczne;
• używanie tajemniczych określeń podczas rozmów.

Co możesz zrobić?

Zazwyczaj uciekanie dziecka w świat uzależnień wiąże się głównie z ”niezrozumieniem” jego odczuć i potrzeb wieku młodzieńczego, oraz nie akceptowaniem środowiska i najbliższego otoczenia. Aby uniknąć takiego stanu w domu i kręgu rodzinnym, należy zwracać szczególna uwagę na to, co mówi i jakie ma problemy. Dobrze jest znaleźć czas na wysłuchanie problemów, unikać złośliwych i krytycznych porównań z innymi rówieśnikami. Młody człowiek doznaje w ten sposób urazu, czuje się odtrącony i niepotrzebny. Każdą anomalię w zachowaniu trzeba sprawdzić i poznać jej przyczynę, aby w porę podjąć odpowiednie działania. Tańsze jest zapobieganie aniżeli leczenie. Im wcześniej dojdzie do ujawnienia skłonności do środków narkotycznych, łatwiej jest nad tym zapanować. Jeżeli dojdzie jednak do faktu, że dziecko miało bezpośredni kontakt z narkotykiem, co w dzisiejszych czasach nie jest trudne, nie należy popadać w panikę. Należy zastanowić się nad przyczyną sięgnięcia po narkotyki. Może został podany wbrew woli? A może zaszło coś, co spowodowało chęć zwrócenia w ten sposób na siebie uwagi? Być może nagromadziły się kłopoty w środowisku szkolnym czy koleżeńskim? A być może powstała nieodparta chęć zakosztowania ”zakazanego owocu”?. Należy się zastanowić, w jaki sposób Ty jako Rodzic, czy Opiekun możesz zaradzić, aby pomóc dziecku w wydostaniu się z matni. Najważniejszym jest wychwycenie symptomów narkotycznych skłonności. Nie wahaj się zasięgnąć porady u specjalisty, bo zwlekanie grozi tragedią, która oprócz dziecka dosięgnie również Ciebie.

Na koniec pamiętaj o najważniejszym: rozmawiaj z dzieckiem w taki sposób, w jaki sam chciałbyś rozmawiać z kimś, kogo kochasz i od kogo potrzebujesz pomocy. Dziecko jest takim samym człowiekiem jak Ty, może czasami brak mu doświadczenia, ale czuje i widzi świat na swój sposób, a jego „wielkie” problemy są dla niego naprawdę WIELKIE.

Przemoc domowa miewa różną temperaturę, może być gorąca i chłodna. U podstaw gorącej przemocy znajdujemy furię czyli dynamiczne i naładowane gniewem zjawisko pękania tamy emocjonalnej, uruchamiające agresywne zachowanie. Furia jest wybuchem skumulowanych i niemożliwych do powstrzymania uczuć złości lub wściekłości. Jest to nie tylko groźne, ale również fascynujące i wstydliwe doznanie. Niektórzy uważają, że doświadczanie furii uruchamiającej akt przemocy miewa charakter ekstatyczny i że sprawcy „upajają się” stanem zmienionej świadomości, który temu towarzyszy. Furia najczęściej rozładowuje się w aktach bezpośredniej agresji fizycznej i psychicznej. Towarzyszy jej pragnienie wywołania cierpienia i spowodowania jakichś szkód.

Gorącą przemoc mogą powodować negatywne i intensywne przeżycia związane z frustracją, z zablokowaniem jakichś dążeń, z niespełnianiem pragnień i oczekiwań. Pojawia się agresywna reakcja na stres, która nie zostaje powstrzymana i kieruje się przeciw członkowi rodziny. Istotnym czynnikiem bywa przekonanie sprawcy o niezdolności ofiary do obrony i poczucie własnej bezkarności. Słabość ofiary wynika z przewagi fizycznej sprawcy lub okoliczności, w których sprawca uzyskuje władzę psychiczną. Towarzyszy mu wtedy poczucie, że „może sobie na wiele pozwolić”.

Przemoc chłodna wydaje się znacznie spokojniejsza, choć czasem jest to spokój pozorny, skrywający silne emocje, ale skutecznie tłumione i kontrolowane. Polega na realizowaniu przez sprawcę specyficznego scenariusza zapisanego w jego umyśle, a czasem również w obyczajach i środowiskowej kulturze. Człowiek realizujący taki scenariusz przemocy, zmierzając do jakiegoś celu jest gotowy do wtargnięcia na wewnętrzne terytorium psychiczne swego dziecka lub współmałżonka. Znajduje dla tego usprawiedliwienie nawet wtedy, gdy jest świadomy cierpienia, które spowodował. Przemoc taka jest narzędziem oddziaływania zmierzającego nieraz do wzniosłych celów, które uzasadniają bolesne dla bliskiej osoby środki. Jednym ze szczególnie ważnych źródeł przemocy jest skrywane i dotkliwe poczucie niemocy, impotencji fizycznej lub psychicznej, które sprawca stara się zagłuszyć, a czasem zanegować, poprzez akty przemocy.

Czasem sprawcy w ogóle nie podejmują próby kontrolowania swego gniewu, a nawet z premedytacją go potęgują. Czasem próby kontroli są podejmowane, ale okazują się nieskuteczne na skutek zawężenia lub zniekształcenia świadomości w trakcie rozwijającej się reakcji emocjonalnej oraz braku umiejętności samokontroli. Istotną rolę może też odgrywać biologicznie zdeterminowana gwałtowność i intensywność reagowania emocjonalnego, które wymyka się spod kontroli. Czynniki biologiczne wpływające na dynamikę agresywnego zachowania nie usprawiedliwiają sprawców i nie zdejmują z nich odpowiedzialności za krzywdzenie innych.

W wielu przypadkach przemoc jest związana z nietrzeźwością sprawców, ale alkohol nie powinien być obarczony bezpośrednią i wyłączną odpowiedzialnością za przemoc. Niewątpliwie osłabia on racjonalną kontrolę nad zachowaniem i nasila gotowość do reagowania złością oraz przyczynia się do zwiększenia ilości niepowodzeń życiowych stanowiących źródła stresu i frustracji.

Sprawca gorącej przemocy przeżywa chwile poczucia winy i może angażować się w doraźne próby naprawiania szkód. Jednak przemoc domowa bardzo rzadko jest jednorazowym wydarzeniem i sprawcy wielokrotnie powtarzają akty przemocy. W wielu przypadkach wydaje się, że możemy rozpoznawać zjawisko trwałej utraty kontroli osobistej nad własnymi zachowaniami agresywnymi, które przypominają zachowania nałogowe. Nie oznacza to, że człowieka, który „nałogowo” dokonuje aktów przemocy, możemy uznać za osobę chorą i niewinną.

Coraz częściej podejmowane są próby oddziaływania na sprawców, które zmierzają do nauczenia ich samokontroli i wyzwolenia spod wpływu nałogowej agresywności. Przypominają one trochę terapię choroby alkoholowej i mają na celu zapobieganie nawrotom agresji.

Sprawca chłodnej przemocy na ogół pozostaje nieświadomy szkodliwości swego zachowania, ponieważ znajduje uzasadnienie nawet dla okrucieństwa. Chłodna przemoc wobec dzieci przybiera często formę „surowych i konsekwentnych” metod wychowawczych lub „sprawiedliwego karania”. Czasem krzywdzenie dzieci dokonuje się w trakcie prób kształtowania u nich pożądanych cech charakteru, a czasem jest tylko rezultatem mechanicznego powtarzania metod wychowawczych, których rodzice doświadczali w dzieciństwie gdy sami byli ofiarami przemocy wychowawczej. Zdumiewającym zjawiskiem są nierzadkie wyznania: „mój ojciec nie żałował pasa, ale jestem mu wdzięczny, bo wyrosłem na porządnego człowieka”, dostarczające usprawiedliwienia dla okrucieństwa kochanego rodzica.

Stosowanie chłodnej przemocy wspierają ideologie autorytarnego wychowania, według których dzieci i słabsi mają mniej praw, a dorośli i silniejsi mogą ich prawa naruszać gdy zmierzają do słusznych celów. Opór powinno się przełamywać odpowiednimi karami. Sprawcy na ogół starają się znajdować poznawcze uzasadnienie dla aktów przemocy. Szczególnie dotyczy to negowania osobistej odpowiedzialności za dostrzegane szkody i obciążania odpowiedzialnością ofiary. Czasem usprawiedliwianie przemocy polega na uprzedmiotowieniu ofiary lub negowaniu jej wartości jako istoty ludzkiej. Czasem jest to głębokie wpojenie jej przekonania, że cierpienie i poniżenie zadawane było dla jej dobra.

Postępowanie sprawców często bywa wspierane przez czynniki kulturowe. Przez wieki przemoc w stosunku do kobiet i dzieci była akceptowana nie tylko obyczajowo, ale i prawnie. Angielska „reguła kciuka”, obowiązująca jeszcze w XIX wieku, zakazywała mężowi bicia żony… kijem grubszym niż jego kciuk. Pod koniec XX wieku nie istnieją przepisy określające dopuszczalne rozmiary narzędzi do bicia, ale wielu mężczyzn nadal sądzi, że istnieją takie okoliczności, które usprawiedliwiają uderzenie żony.

Od kilku lat w Polsce coraz częściej posługujemy się terminem „przemoc w rodzinie” lub nieco łagodniejszym „przemoc domowa”. W większości zaawansowanych cywilizacyjnie krajów zachodnich pojęcia te wprowadzono do życia publicznego kilkanaście lat wcześniej (domestic violence, family violence).

W poszukiwanie skutecznych form przeciwdziałania przemocy w rodzinie i pomagania jej ofiarom angażuje się wielu profesjonalistów i wolontariuszy, organizacji pozarządowych i specjalistycznych instytucji. Nie jest to łatwe zadanie, bowiem, środowisko rodzinne jest i powinno być skutecznie chronione przed ingerencjami zewnętrznymi. Zajmowanie się przemocą domową wymaga zarówno wnikliwego rozumienia złożoności zjawisk występujących w życiu rodzinnym, jak i szczególnej troski i rozwagi w trakcie interwencji.

Często przejawy przemocy domowej są spektakularne i nie mamy żadnych wątpliwości w jej rozpoznawaniu. Potrzebne jest jednak określenie praktycznych kryteriów wskazujących na obecność przemocy w bardziej złożonych przypadkach.

Według roboczej definicji, przyjmowanej przez polskich specjalistów, przemoc domowa to:

• działanie lub zaniechanie dokonywane w ramach rodziny przez jednego z jej członków przeciwko pozostałym,
• z wykorzystaniem istniejącej lub stworzonej przez okoliczności przewagi sił lub władzy,
• godzące w ich prawa lub dobra osobiste, a w szczególności w ich życie lub zdrowie (fizyczne czy psychiczne),
• powodujące u nich szkody lub cierpienie.

W przemocy domowej najbardziej istotna jest demonstracja i wykorzystanie siły lub władzy w sposób, który jest krzywdzący dla innych członków rodziny. Na przemoc w rodzinie można spojrzeć z perspektywy prawnej, moralnej, psychologicznej i społecznej.

Z punktu widzenia prawa przemoc w rodzinie to przestępstwo, którego odmiany określone są w różnych kodeksach i odpowiednio karane. Najczęściej stosowany artykuł 184 kodeksu karnego (w nowym k.k. art. 207*) dotyczy znęcania się fizycznego lub moralnego nad członkiem rodziny i przewiduje karę pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 5 lat.

Perspektywa moralna pokazuje, że dokonywanie przemocy to krzywdzenie słabszego i jest złem moralnym. Sprawca powinien podlegać sankcjom własnego sumienia i potępieniu ze strony innych ludzi. Moralna ocena przemocy powinna powstrzymywać sprawców i motywować świadków do pomagania. Psychologiczne spojrzenie na przemoc domową zwraca naszą uwagę na cierpienie i bezradność ofiary, odsłania mechanizmy wewnętrzne i sytuacyjne sterujące przemocą oraz złożone procesy interakcji między sprawcą i ofiarą. Psychologiczne zrozumienie przemocy odgrywa podstawową rolę przy pomaganiu ofiarom w wyzwalaniu się od przemocy i w naprawianiu szkód, jakie poczyniła w ich życiu.

Z perspektywy społecznej widać czynniki zawarte w obyczajach i postawach, które mogą sprzyjać przemocy lub ją usprawiedliwiać. Z drugiej strony w przeciwdziałanie przemocy mogą angażować się znaczące siły społeczne i wywierać wpływ na stan spraw publicznych. Przykładem tego jest rozwój ruchu feministycznego w USA i w innych krajach, który z pomagania bitym kobietom uczynił potężne narzędzie walki także o inne prawa kobiet.

Trudno oszacować dokładnie rozmiary przemocy domowej w Polsce. Każdego roku do sądu zgłaszanych jest zaledwie kilkanaście tysięcy spraw o znęcanie się nad rodziną, ale policja w tym czasie rejestruje około miliona tzw. awantur w rodzinie, do których jest wzywana. Kilkanaście procent dorosłych kobiet podaje w badaniach, że zostały uderzone przez męża, a czterdzieści procent kobiet uważa, że sprawienie lania dziecku jest zwykłą metodą wychowawczą.

Bowker, na podstawie badania 1000 kobiet systematycznie bitych przez partnerów, zidentyfikowała siedem podstawowych strategii, którymi posługują się kobiety amerykańskie w celu powstrzymania męża od bicia. Obserwacje dotyczące bitych Polek wskazują, że są to strategie uniwersalne.

Bite kobiety często próbują rozmawiać ze sprawcami na temat tego co zrobili. Opowiadają im o swoim cierpieniu i krzywdzie oraz starają się wzbudzić w nich poczucie winy. Czasem te rozmowy są niekończącym się dialogiem oskarżania i usprawiedliwiania, a czasem krótkotrwałymi monologami. Zdarza się, że sprawcy zgłaszają gotowość do zaprzestania bicia, jeżeli ofiara będzie posłuszna i będzie spełniać ich oczekiwania. Bywa i tak, że rozmowy prowadzą do ponownych ataków złości, więc kobieta uczy się milczeć.

Inna strategia to uzyskiwanie od sprawcy przemocy obietnic poprawy i powstrzymywania się od bicia. Odwoływanie się do miłości, do moralności, do tego, „co pomyślą sobie sąsiedzi i dzieci” może skłonić sprawcę do przyrzeczenia. Czasem, szczególnie w pierwszym okresie nasilania się przemocy, sprawca spontanicznie obiecuje, że już nigdy więcej tak się nie zachowa.

Straszenie sprawców jest częstym sposobem postępowania ofiar, które grożą powiadomieniem policji, opuszczeniem domu, rozwodem, skargą w zakładzie pracy itp. Jednak groźby te stosunkowo rzadko są spełniane i sprawcy zdają sobie z tego sprawę. Dlatego jedynym sposobem zwiększenia skuteczności tej strategii jest zrealizowanie przynajmniej części tych gróźb. Sprawca musi uwierzyć, że jeżeli nie przestanie się nad nią znęcać, to kobieta będzie konsekwentna i zrealizuje to, co zapowiedziała. Wydaje się, że lepiej nie straszyć, jeżeli brakuje determinacji do zrealizowania groźby. Jeszcze inny sposób radzenia sobie to ukrywanie się przed sprawcą. Oznacza to wybieganie z domu, chowanie się w innym pokoju, zamykanie w łazience, w piwnicy lub w szafie. Stwarza to doraźną nadzieję uniknięcia pobicia, ale spora część kobiet opowiada, że tworzyło to pretekst do następnych aktów przemocy. Mężczyzna, który aktami przemocy utwierdza swą dominację i władzę, pragnie kontrolować nie tylko zachowanie, ale i miejsca, w których znajduje się ofiara. Ukrywanie jest skuteczne, jeżeli faktycznie, a nie tylko chwilowo, oddziela ofiarę od sprawcy. Wyciągnięcie z prowizorycznego schronienia utwierdza sprawcę w poczuciu władzy i bezkarności.

Pasywna obrona przed sprawcą to strategia polegająca na próbach osłonięcia się dłońmi, ramionami, stopami, poduszką lub sprzętami domowymi. Stosowana odruchowo nie wpływa na ogół na powstrzymanie sprawcy. Pasywna obrona, w przypadku prawie wszystkich badanych kobiet nie pomagała, a często zwiększała agresywność sprawców. Dla mężczyzn o cechach sadystycznych kobiecy płacz stanowi dodatkową stymulację agresywnego zachowania i skłania do kontynuowania przemocy.

Odmienną strategią obronną jest unikanie zwykle agresywnego ataku. Kobiety starają się „schodzić z oczu”, gdy przeczuwają, że zbliża się fala agresji. Opuszczają dom na chwilę przed powrotem męża lub odmawiają dyskusji w przypadku zaczepek prowokujących sytuacje przemocy. Mogą również powstrzymywać się od pewnych zachowań, aby uniknąć kolejnego bicia. Stają się powściągliwe w rozmawianiu i tańczeniu z innymi mężczyznami na przyjęciach towarzyskich, nie sprzeciwiają się i nie krytykują męża.

Ostatnią strategią jest walka obronna. Stosuje ją wiele bitych kobiet, które próbują oddawać razy, drapią, kopią i gryzą lub odpychają. Czasem rzucają przedmiotami, policzkują lub uderzają tym, co mają pod ręką. Agresywne zachowanie ofiary powstrzymywało sprawcę tylko wtedy, gdy nabierał przekonania o dużej desperacji żony i zdecydowaniu na wszystko. Zdarzało się to jednak bardzo rzadko i było związane z pojawieniem się u sprawcy swoistego respektu lub lęku o własne życie, gdy doprowadzona do ostateczności kobieta zapowiadała, że go otruje lub zabije, gdy będzie spał. W większości przypadków walka obronna jest strategią niebezpieczną i powoduje nasilenie przemocy. Sprawca ma dodatkowe powody do karania za nieposłuszeństwo i „podnoszenie ręki” na niego.

Istnieją jeszcze tzw. strategie poniżające, które polegają na całkowitym podporządkowaniu się, a nawet na poniżaniu się przed sprawcą, którego zadawalają widoczne przejawy zniewolenia ofiary. Aktywna i brutalna przemoc nie jest mu wtedy niezbędna do podtrzymywania poczucia mocy i władzy. Jednak za stosowanie tej strategii kobiety płacą najwyższą cenę – zniszczenia własnej podmiotowości i uzależnienia się od sprawcy. Warto pamiętać, że nie robią tego z własnego wyboru i że podlegają destrukcyjnemu wpływowi sił, przed którymi nie potrafią się obronić.

W ekstremalnych przejawach przemoc psychiczna w rodzinie ujawnia podobieństwa do metod przymusu i terroru stosowanego w krajach totalitarnych wobec więźniów wojennych lub politycznych. Badacze odkryli kilka zjawisk wspólnych dla przemocy psychicznej w rodzinie i dla procedury „prania mózgu” stosowanej w komunistycznych Chinach i Korei wobec jeńców amerykańskich.

System prześladowań stosowany wobec jeńców i przeciwników politycznych w krajach totalitarnych realizowany w specjalnych obozach reedukacyjnych opierał się na izolacji społecznej więźniów, poniżaniu ich i degradacji, wymuszaniu posłuszeństwa, groźbach i demonstracjach mocy, doprowadzaniu do bezradności i wyczerpania, sporadycznych i nieprzewidywalnych objawach pobłażliwości i aprobaty dla więźniów, ośmieszaniu ich i kwestionowaniu racjonalności myślenia. Celem tego systemu było uzyskanie pełnej kontroli nad psychiką i postępowaniem więźnia oraz zawładnięcie jego umysłem tak by z przekonaniem przyjął ideologię prześladowcy. Sprawcy przemocy w rodzinie często starają się doprowadzić do izolacji społecznej ofiary. Kontrolują i ograniczają jej kontakty z innymi członkami rodziny, koleżankami i sąsiadami. Zachowują się obraźliwie wobec jej znajomych lub robią awantury w ich obecności, co powoduje, że kobieta wstydzi się ich zapraszać i kontaktować z nimi. Zakazują jej opowiadać o tym, co dzieje się w domu, a gdy to robi zostaje ukarana. Narastająca izolacja i ukrywanie przed innymi swego cierpienia pogłębia jej bezsilność i powiększa władzę sprawcy.

Sprawca przemocy wielokrotnie krytykuje i poniża ofiarę, także w obecności innych ludzi. Powtarza jej, że jest zła, głupia, brzydka, obrzuca ją wyzwiskami i wyolbrzymia jej wady i błędy. Doświadczając skrajnego poniżenia kobieta zaczyna myśleć, że może czymś sobie zasłużyła na takie traktowanie. Pojawia się przypuszczenie, że nie może być dla nikogo atrakcyjna i że utrzymanie związku ze sprawcą jest jedyną szansą by nie zostać samotną. Tak bardzo pragnie jakiejkolwiek aprobaty, że gdy zdarzy się chwila, w której prześladowca ją pochwali lub się do niej uśmiechnie, przyjmuje to z wdzięcznością. Gdy staje się świadoma tego co się dzieje zaczyna odczuwać niechęć do siebie i obwiniać się za poniżającą sytuację. Sprawca może domagać się posłuszeństwa we wszystkich dziedzinach życia rodzinnego – posiłków, ubierania, gospodarowania pieniędzmi, wychowywania dzieci itd.

Wymagania te mogą często się zmieniać i nieraz bywają w sposób oczywisty irracjonalne. Początkowo kobieta protestuje i dyskutuje, jednak z czasem by zapewnić sobie spokój albo obawiając się przemocy, zaczyna się podporządkowywać bez sprzeciwu. Okazuje się, że mimo wszelkich starań, sprawca nigdy nie jest zadowolony. Czas i energia kobiety są całkowicie pochłonięte zapobieganiem wybuchom złości, odgadywaniem jego myśli i zachcianek. Własne potrzeby i poglądy przestają się liczyć i w końcu kobieta przestaje wiedzieć, czego naprawę chce, co czuje i myśli, co jest złe a co dobre.

Opisywanym zjawiskom stale towarzyszą groźby i demonstracje mocy sprawcy. Kobieta słyszy, że zostanie tak pobita, „że nikt jej nie pozna”, że jej dzieci zostaną skrzywdzone, że zostanie wyrzucona na ulicę itd. Niektóre z tych gróźb zostają spełnione, więc kobieta nie może przewidzieć, jaka groźba jest mniej realna. Zmusza ją to do posłuszeństwa wobec partnera, a całą jej energię i uwagę pochłania staranie o zapewnienie sobie doraźnego bezpieczeństwa. Sprawca bez stosowania przemocy fizycznej może zmusić ofiarę do zrobienia czegoś co jest dla niej wstydliwe lub upokarzające, a następnie grozić, że powie o tym znajomym lub rodzinie.

Pod wpływem udręczenia i „prania mózgu” u ofiary pojawia się stan nieustannego wyczerpania. Jest wynikiem ciągłego stresu i czuwania nad samoobroną i spełnianiem żądań sprawcy. Energię ofiary pochłania konieczność ukrywania strachu, rozpaczy i gniewu, ponieważ okazywanie tych i podobnych uczuć jest przez sprawcę ośmieszane lub karane.

Analiza związków, w których kobiety były maltretowane, ujawnia, że w pierwszych latach rozwijania się przemocy występuje często specyficzny cykl przemocy składający się z trzech powtarzających się faz.

W fazie pierwszej narasta napięcie i agresywność sprawcy. Każdy drobiazg wywołuje jego irytację, za byle co robi awanturę, zaczyna więcej pić, prowokuje kłótnie i staje się coraz bardziej niebezpieczny. Kobieta stara się opanować sytuację i oddalić zagrożenie. Często pojawiają się u niej różne dolegliwości fizyczne, bóle żołądka i głowy, bezsenność i utrata apetytu. Wpada w apatię lub ogarnia ją silny niepokój. Czasem nie mogąc wytrzymać tego oczekiwania sama prowokuje spięcie, aby wreszcie „mieć to za sobą”.

Następuje druga faza gwałtownej przemocy. Z mało istotnych powodów dochodzi do ataku agresji i rozładowania złości. Kobieta doznaje zranień fizycznych i psychicznych, znajduje się w stanie szoku. Stara się uspokoić sprawcę i ochronić siebie. Odczuwa przerażenie, złość, bezradność i wstyd, traci ochotę do życia. W trzeciej fazie, nazywanej fazą miodowego miesiąca, wszystko się zmienia. Gdy partner wyładował już swą złość i zaczyna sobie zdawać sprawę z tego co zrobił, nagle staje się inną osobą. Stara się znaleźć jakieś wytłumaczenie i usprawiedliwienie. Przeżywa poczucie winy, okazuje skruchę, przeprasza i obiecuje, że to się już nie powtórzy. Zaczyna okazywać ciepło i miłość. Staje się znowu podobny do mężczyzny, jakiego kobieta pokochała i z jakim się związała. Przynosi kwiaty, prezenty, zachowuje się jakby nigdy nie było żadnej przemocy. Sprawca i ofiara zachowują się jak świeżo zakochana para. Kobieta zaczyna wierzyć, że partner się zmienił i że przemoc była jedynie wyjątkowym incydentem, który już nigdy się nie powtórzy. Czuje się znowu kochana, spełniają się jej marzenia o miłości i szczęśliwym związku.

Ale faza „miodowego miesiąca” przemija i wkrótce rozpoczyna się faza narastania napięcia. Wszystko zaczyna się od nowa. Jednak przemoc w następnym cyklu na ogół jest bardziej gwałtowna i dłuższa. Doświadczenia miodowej fazy demobilizują ofiarę i utrwalają u sprawcy poczucie bezkarności oraz nadzieję, że następnym razem znowu sobie jakoś poradzi i uzyska przebaczenie. Następne fazy miodowe są już krótsze i mniej miodowe.

Do podstawowych objawów tego zaburzenia zalicza się bolesne powracanie śladów doświadczeń urazowych, przeżywanie specyficznego paraliżu emocjonalnego, unikanie tego co przypomina uraz, a także stany hiperpobudzenia. Mimo upływu czasu pojawiają się koszmary senne i bezsenność, wstrząsające wspomnienia i wizje na jawie, niezrozumiałe i bolesne stany emocjonalne i somatyczne. Ofiara czuje jakby jej uczucia znajdowały się w stanie zamrożenia lub związania. Towarzyszy temu gotowość do nagłego pojawiania się reakcji ucieczki lub walki, bez sytuacyjnego uzasadnienia. Obawia się, że zwariowała, nie rozumie tego co z nią się dzieje.

Gdy zaburzenia takie pojawiają się u osób, które przeżyły jednorazowe doświadczenie raniące, odpowiednia pomoc terapeutyczna może przyczynić się do złagodzenia i wycofania objawów. Niestety, ofiary przemocy domowej są wielokrotnie narażone na takie zranienia i często dzieje się to w chwilach, gdy nasilają się objawy PTSD spowodowanego poprzednimi aktami przemocy. Osłabia to poważnie siły ofiary i zaburzenia mogą osiągać większe rozmiary niż u innych osób.

W miarę upływu czasu powtarzająca się przemoc burzy utrwalony obraz życia i własnej osoby, na którym opierała się dotychczasowa egzystencja. Maltretowana osoba traci podstawowe poczucie bezpieczeństwa i uporządkowania życia, traci zaufanie do siebie i zaczyna źle o sobie myśleć. Często czuje się jak małe dziecko i pragnie wycofywać się z normalnego życia i odizolowywać od innych.

Następnie u części ofiar przemocy pojawiają się tzw. wtórne zranienia spowodowane niewłaściwymi reakcjami ich otoczenia społecznego. Czasem członkowie rodziny lub inne osoby z powodu ignorancji, zmęczenia lub bezradności zachowują się w taki sposób, który dodatkowo uszkadza maltretowaną osobę. Przejawia się to jako niewiara w to, co ona mówi, pomniejszanie tragizmu i ważności raniących doświadczeń, obwinianie ofiary lub naznaczanie jej negatywnymi określeniami. Czasem po prostu odmawiają pomocy lub sugerują, że ofiara chce uzyskać nieuzasadnione korzyści ze swojej krzywdy.

Pod wpływem takich reakcji otoczenia, powtarzania się aktów przemocy oraz na skutek małej umiejętności radzenia sobie z urazami, krzywdzona osoba zaczyna przystosowywać się do roli ofiary i przestaje się bronić. Zaczyna myśleć, że bycie ofiarą przemocy jest jej nieuchronnym przeznaczeniem do końca życia. Staje się nietolerancyjna dla własnych słabości i błędów, obwinia się i odmawia sobie podstawowych praw ludzkich, przestaje oczekiwać poprawy swojej sytuacji. Traci nadzieję i poczucie godności. Czasem w ostatnim odruchu desperacji podejmuje zamach na swoje życie lub na życie sprawcy.

Oczywiście tylko u części ofiar proces wiktymizacji osiąga ten ostatni etap. Na ogół nie wiemy jak często się to dzieje ponieważ osoby w tym stanie nie szukają już pomocy. Jeżeli ofiara utrwalonej przemocy w rodzinie nie otrzyma pomocy z zewnątrz jej szanse na wyrwanie się z pułapki i na uratowanie są niewielkie. Dlatego sprawą szczególnej wagi jest działanie różnych instytucji i organizacji zajmujących się udzielaniem pomocy. W Polsce jeszcze niedawno pomoc ta była minimalna.

Wprawdzie kodeks karny zabrania znęcać się nad członkami rodziny i przewiduje za to stosowne kary, jednak sprawcy przemocy bardzo rzadko stają przed sądem. Różne są tego przyczyny. Ofiary obawiają się składać formalne skargi, a często zdarza się, że złożone już skargi wycofują i proszą by nie zamykać męża do więzienia. Policja niechętnie interweniuje i często nie potrafi zapewnić bezpieczeństwa kobiecie, która wzywała pomocy. Świadkowie przemocy domowej na ogół nie chcą zeznawać i osobiście interweniować. Prokuratorzy są niechętni do podejmowania spraw, w których tak trudno o świadków i solidne dowody oraz krytycznie nastawieni są do kobiet, które wycofują skargi. Adwokaci sprawców potrafią sprytnie podważać zeznania ofiar i obciążać je współwiną.

Konieczne jest ulepszenie prawa chroniącego ofiary przemocy i przeszkolenie policjantów, prokuratorów i sędziów na temat przemocy domowej. Pomaganie ofiarom przemocy powinno jednak wykraczać poza obszar wymiaru sprawiedliwości. Potrzebne są miejsca, w których ofiary otrzymają pomoc prawną, bytową oraz takie, w których będą mogły schronić się ze swoimi dziećmi, by uniknąć maltretowania. Potrzebne są miejsca i ludzie, którzy dostarczą wsparcia emocjonalnego i pomogą w poszukiwaniu sprawiedliwości. Wreszcie potrzebne są miejsca, w których dzięki pomocy psychologicznej ofiary będą mogły zaleczyć swe rany psychiczne i podjąć pracę nad zmianą swego życia i umocnieniem siebie. Niektóre osoby potrzebują systematycznej i profesjonalnej psychoterapii, w szczególności wtedy gdy przemoc, która spotkała ich w dorosłym życiu, była poprzedzona raniącymi doświadczeniami w dzieciństwie.

Naukowcy oceniają, że stopień zachodzenia na siebie zjawisk „dorosłej” przemocy domowej i fizycznego lub seksualnego napastowania dzieci waha się od 30 do 50 procent. Badania Pescotta i Lesko wskazują, że 43 procent kobiet ze schroniska dla bitych kobiet miało dzieci, które padły ofiarą przemocy ze strony sprawcy. Roy stwierdza, że 45 procent dzieci maltretowanych kobiet było napastowanych. Prawdopodobieństwo seksualnego molestowania dziewczynek przez ojców, którzy dopuszczają się przemocy domowej, jest 5-6-krotnie większe niż dla córek, których ojcowie nie maltretują matki. Niektóre schroniska donoszą, że pierwszą przyczyną wymienianą przez wiele maltretowanych kobiet jako powód ucieczki z domu, jest fakt, że sprawca atakował również dzieci. Ofiary wyrażają wiele obaw co do wpływu, jaki przemoc małżeńska wywrzeć może na dziecko.

Krzywdzenie dzieci przez dorosłych sprawców przemocy można podzielić na cztery kategorie działań:

• celowe wyrządzanie im krzywdy fizycznej, traktowane jako sposób krzywdzenia ofiary i kontrolowania jej (np. ukrywanie i izolowanie dziecka, grożenie, że wyrządzi się mu krzywdę, by wymusić posłuszeństwo ofiary);
• mimowolne wyrządzanie im krzywdy fizycznej w czasie ataku na partnerkę, kiedy dziecko przypadkowo podejdzie pod rękę lub kiedy próbuje interweniować (np. matka z dzieckiem na rękach zostaje popchnięta; dziecko doznaje obrażeń, kiedy próbuje powstrzymać atak sprawcy);
• stwarzanie środowiska, w którym dzieci są świadkami przemocy lub jej skutków – z badań wynika, że oglądanie przemocy domowej ma taki sam wpływ na dzieci jak fizyczne i seksualne maltretowanie. Bez względu na to, co mówią sprawcy lub ofiary, dzieci często są bezpośrednimi świadkami fizycznej lub psychicznej przemocy, bądź dowiadują się o niej pośrednio – podsłuchując epizody walki lub oglądając jej fizyczne skutki w postaci obrażeń i zniszczonego dobytku;
• wykorzystywanie dzieci, by kontrolować maltretowaną partnerkę, podczas trwania związku albo po separacji, bez względów na krzywdę wyrządzaną dzieciom.

Typowe przykłady przemocy wobec dzieci obejmują m.in.:

• twierdzenie, że „złe” zachowanie dziecka jest przyczyną napaści na dorosłą partnerkę;
• izolowanie dziecka na równi z maltretowaną matką (np. zabranianie mu zabaw i kontaktów z innymi dziećmi) – angażowanie dziecka do współuczestnictwa w przemocy (np. zmuszanie go do brania udziału w fizycznych, emocjonalnych lub seksualnych napaściach na partnerkę);
• zmuszanie dziecka do oglądania przemocy;
• grożenie użyciem przemocy wobec dziecka, ulubionego zwierzęcia domowego lub innych drogich dziecku rzeczy (ataki wymierzone w zwierzęta lub ulubione zabawki są szczególnie raniące dla małych dzieci, które często nie rozróżniają granicy między sobą a ulubionym obiektem; zatem atak sprawcy na ulubionego kota doświadczany jest jako atak przeciwko samemu dziecku);
• przesłuchiwanie dzieci, by wydobyć od nich wiadomości o tym, co robiła matka;
• przymuszanie maltretowanej matki, by dziecko zawsze jej towarzyszyło;
• zabieranie dziecka z domu po każdym epizodzie przemocy, by upewnić się, że maltretowana dorosła ofiara nie ucieknie od sprawcy;
• używanie dzieci jako zakładników lub porywanie ich, aby ukarać ofiarę lub zmusić ją do posłuszeństwa;
• wykorzystywanie przewlekłych postępowań o przyznanie opieki jako kolejnego sposobu maltretowania ofiary;
• wygłaszanie dzieciom długich tyrad o zachowaniach maltretowanej matki, które miały być przyczyną rozwodu;
• domaganie się nieograniczonego dostępu do dzieci lub stałej łączności telefonicznej (np. naleganie, by po separacji dzieci nocowały u sprawcy na zmianę, bez brania pod uwagę ich potrzeby spędzania czasu razem lub z przyjaciółmi).

Przemoc domowa może wyrządzić dziecku szkody fizyczne, emocjonalne i poznawcze. Z badań wynika, że skutki przemocy domowej są zarówno krótkoterminowe jak i długotrwałe. Rodzaj i zasięg szkód zależeć będzie przede wszystkim od trzech czynników:

• rodzaju wymuszonej kontroli używanej przez sprawcę i wydarzeń z tym związanych;
• wieku, płci i stadium rozwojowego dziecka;
• czynników sytuacyjnych, takich jak rodzaje społecznego wsparcia.

Skutki stosowanej przez sprawcę przemocy zależą od wieku i stadium rozwojowego dziecka. W okresie niemowlęctwa najistotniejszą sprawą jest rozwój więzi emocjonalnych z otoczeniem. Możliwość tworzenia takich więzi jest fundamentem zdrowego rozwoju. Przemoc domowa nie tylko zrywa więź niemowlęcia ze sprawcą, ale może też przerwać jego więź z matką. Sprawca może bezpośrednio ingerować w opiekę sprawowaną przez ofiarę nad dzieckiem. Przemoc może uniemożliwić dziecku więź z obojgiem rodziców. Skutkiem tego będą trudności w nawiązywaniu późniejszych związków oraz zablokowanie rozwoju właściwych dla wieku zdolności i umiejętności.

Głównym zadaniem rozwojowym dzieci w wieku od 5 do 10 lat jest rozwój rozumienia ról społecznych i rodzinnych oraz rozwój poznawczy. Stosowana przez sprawcę przemoc i narzucony wzorzec kontroli hamuje lub wypacza oba te cele. Dziecko może na przykład mieć kłopoty z opanowaniem podstawowej wiedzy w szkole z powodu trapiących je lęków o to, co się dzieje w domu.

Podstawowym zadaniem rozwojowym u nastolatków jest rozwój poczucia odrębności i tożsamości. Częściowo zachodzi to wtedy, kiedy nastolatki odrywają się od rodziców i nawiązują związki z rówieśnikami. Często to, czego nauczyły się ze związków rodzinnych, replikowane jest w związkach rówieśniczych.

W związku z tym, nastolatki, które borykają się z problemem maltretowania matki przez ojca nie mają żadnego pozytywnego modelu dla wyrobienia w sobie umiejętności niezbędnych dla ustanowienia zasad wzajemności w zdrowym dorosłym związku (np. umiejętności słuchania, wspierania, rozwiązywania problemów, kompromisu). Czasami nastolatek naśladuje i jednoczy się ze sprawcą, traktując go jako prawdziwie silną osobę.

Negatywne skutki uszkodzenia przez sprawcę procesu rozwojowego dziecka zaobserwować można natychmiast (skutki krótkoterminowe) w postaci różnych objawów psychicznych i fizycznych takich jak: lęk, zaburzenia łaknienia i snu, zaburzenia związane z nastrojem (np. depresja i nadmierna potrzeba uczuć), nadmiernie akcentowane posłuszeństwo lub zamknięcie w sobie, agresywne zachowania (np. destrukcyjne napady furii), odizolowywanie się i unikanie (tworzenie sugestywnych fantazji obrazujących nierzeczywiste życie rodzinne), skargi somatyczne, obgryzanie paznokci, niepokój, drżenie, jąkanie, problemy w szkole, myśli samobójcze itd.

Doświadczenie przemocy domowej w dzieciństwie powoduje również zmiany w postrzeganiu i umiejętnościach rozwiązywania problemów, takie jak błędne postrzeganie siebie jako przyczyny przemocy wobec matki, używanie zachowań pasywnych (np. zamykanie się w sobie, uległość) albo agresywnych (np. ataki werbalne i/lub fizyczne).

Są również skutki długotrwałe, przejawiające się w życiu dorosłym. Ponieważ ważne cele rozwojowe zostały zaburzone, spowodowane tym ubytki przenoszone są w dorosłość. Dzieci takie mogą nigdy nie nadrobić zaległości w nauce lub umiejętnościach kształtowania stosunków międzyludzkich. Ubytki te wpływać będą na zdolność utrzymania pracy i podtrzymywania związków. Szczególnie negatywne skutki dotyczą dzieci płci męskiej – wzorce wyniesione z domu sprawiają, że w dorosłych związkach często maltretują oni swoje partnerki.

Bywa też, że dzieci nie czekają z użyciem przemocy na wkroczenie w wiek dorosły i stosują ją wobec ofiary, sprawcy, swoich rówieśników lub innych osób dorosłych. Zawsze można zatrzymać przemoc wobec dziecka czy dorosłego opiekuna dziecka. W wielu przypadkach można zatrzymać proces uszkadzania psychiki dziecka. Troskliwa, wspierająca siatka opiekuńcza może osłabić wpływ przemocy na dziecko, a dzieci potrafią odbudować swoje poczucie wartości i wrażliwości. Kiedy zapewni się im bezpieczeństwo, mogą powrócić do normalnych zadań rozwojowych.

Jednym z celów interwencji na rzecz ofiary z dziećmi jest zapewnienie jej wsparcia i tworzenie rozwiązań organizacyjnych koniecznych dla zapewnienia skutecznej ochrony dzieciom. Często najlepszym sposobem, jaki może zastosować pracownik pomocy społecznej, pedagog lub pediatra dla zapewnienia bezpieczeństwa dzieciom, jest zapewnienie ochrony i wsparcia dla ofiary.

Wyjęcie dziecka spod opieki kochającej matki, która sama jest maltretowana, nie jest żadnym rozwiązaniem. Nie jest nim też umieszczenie dziecka w programie rehabilitacyjnym, bez zapewnienia mu bezpieczeństwa w domu. Obciążenie sprawcy, a nie ofiary, odpowiedzialnością za przemoc i zapewnienie maltretowanej matce ochrony przed dalszą przemocą, ma kluczowe znaczenie dla chronienia zarówno ofiary jak i jej dzieci.

Pomijamy tu przypadki znęcania się nad dzieckiem przez oboje rodziców lub przez rodzica samotnie wychowującego dziecko, w których natychmiastowe odizolowanie ofiary od sprawcy wydaje się nieuniknione.

Prawdziwa wiedza przychodzi zbyt późno, lub nie przychodzi wcale. Producenci i dystrybutorzy zainteresowani są zyskiem ze swego produktu i wolą by wśród potencjalnych klientów krążyły mity, stawiające narkotyki w dobrym świetle. Istnieje teza, że narkomania nie osiągałaby takich rozmiarów, gdyby każdy z nas otrzymał podstawowe informacje dotyczące środków psychoaktywnych.

„Marihuana to nieszkodliwy narkotyk”.

Wprawdzie nikt nie umarł paląc marihuanę, ale bardzo często jest ona pierwszym narkotykiem w karierze narkomana – stanowi niejako szeroką bramę prowadzącą do uzależnienia od środków znacznie mocniejszych, dodatkowo po długim okresie palenia upośledza ona zdolność koncentracji, pogarsza pamięć, oraz powoduje uszkodzenie komórek rozrodczych.

„Amfetamina jest niegroźnym proszkiem pomagającym w nauce”.

Amfetamina jest bardzo „podstępna”, polepsza samopoczucie, stymuluje układ nerwowy. Człowiekowi wydaje się, że jest inteligentniejszy, bardziej atrakcyjny. Efekty działania mijają już po kilku godzinach, wtedy przychodzi zmęczenie i zły nastrój. Jeżeli ktoś zechce znów poczuć się pewniej, sięgnie po następną porcję, szybko dochodzi do przyzwyczajenia i mała dawka przestaje wystarczać.

„Jeżeli wezmę tylko raz, to nic się nie stanie”.

BŁĄD! Zawsze może być właśnie o ten raz za dużo. W przypadku narkotyków podawanych dożylnie, może się to zakończyć zakażeniem wirusem HIV. Heroina może uzależnić po pierwszym razie, albowiem stymuluje ona synapsy, których normalnie używasz w procesie uczenia się. Jeżeli spodobają ci się efekty, jakie uzyskałeś po ”pierwszym razie”, biorąc narkotyki „miękkie” jest duże prawdopodobieństwo, że sięgniesz po raz kolejny. Pamiętaj: tam gdzie narkotyk, tam nie można mówić o silnej woli.

„Jeżeli wszyscy biorą to pewnie nie jest to takie złe”.

Po pierwsze nie wszyscy biorą. Po drugie każdy organizm reaguje inaczej.

 „LSD to dobry sposób na poznanie samego siebie”.

Nie koniecznie dobry, ale na pewno bardzo ryzykowny, nie dający pewności, w jaką „podróż” cię zabierze i co ujawni twoja nie uświadomiona sobie dotąd sfera pewności czy twoja niedojrzała jeszcze psychika poradzi sobie pewności tymi wrażeniami. Są bardziej bezpieczne sposoby na poznanie siebie i rozwijanie własnego „JA” (joga, medytacja, grupy motywacyjne, treningi twórczości).

Eksperymentowanie z przeważającą większością narkotyków prowadzi do uzależnienia, objawiającego się chorobliwym, nieprzepartym pociągiem organizmu do ich zażywania. Konieczność ta wynika, na początku, z oczekiwania przyjemnych efektów, później wiąże się z nadzieją uniknięcia przykrych objawów abstynencji (braku środka w organizmie). Stan powyższy nazywany jest zależnością psychiczną, a jej trwałość i nasilenie zależy od rodzaju osobowości, cechy stanowiącej tajemnicę dla jej właściciela. Ten rodzaj uzależnienia od narkotyków pojawia się w następstwie przyjmowania niemal wszystkich środków odurzających i pozostaje do końca życia.

Najsilniejsze objawy występują przez około 10 lat od chwili przerwania ich przyjmowania. Dlatego określając skuteczność ośrodka odwykowego należy brać pod uwagę pacjentów w nim wyleczonych, którzy poszczycić się mogą dziesięcioletnim stażem abstynenckim. Bardzo wielu, pomimo ogromnych wysiłków włożonych w zerwanie z narkotykami, po powrocie do swoich środowisk, ulega wpływom ”przyjaciół” tkwiących w nałogu, którzy sami nie mają dość siły, by podjąć leczenie.

Uzależnienie – choroba nieuleczalna. To prawda, że istnieje możliwość zatrzymania rozwoju choroby. Dokonać tego można przez leczenie i długotrwałą rehabilitację, ale w psychice chorego zależność od narkotyku pozostanie. To tak jak w alkoholizmie. Po skutecznej terapii alkoholik musi utrzymywać abstynencję i chociaż przez kilka lat nie pije sam o sobie mówi: ”jestem alkoholikiem”. Kiedy przekonany o tym, że już jest zdrowy, sięgnie po alkohol, wszystko zacznie się od nowa. Wracają ciągi do picia, czyli powraca choroba. Uwolnić się od niej można tylko dzięki powtórzeniu kuracji od nowa.

Pewne kategorie narkotyków dają tylko minimalne szanse na wyjście z nałogu. Np. od heroiny uwolnić się jest w stanie zaledwie kilka procent uzależnionych. Warto pamiętać o tym, że im niższy wiek inicjacji narkotykowej, tym mniejsze możliwości wyleczenia.

Niektóre narkotyki wywołują głód komórkowy nazywany inaczej zależnością fizyczną albo objawami abstynencji. Ujawnia się ona występowaniem zespołu objawów w formie dreszczy, uczucia gorąca z poceniem, łzawieniem i ślinieniem, skłonnością do wymiotów i biegunką, kołataniem serca, bólami stawów i mięśni w postaci darcia, rwania i palenia. Ból ten wielu narkomanów porównuje do odzierania ze skóry i solenia.

Ludzie przyjmujący narkotyki muszą liczyć się z koniecznością brania coraz większych porcji, zwanych często ”działkami”. Organizm przyzwyczaja się do nich. Dla uzyskania oczekiwanych efektów konieczne staje się wprowadzenie do organizmu ilości z czasem przekraczających wielokrotnie dawki śmiertelne dla zdrowego człowieka. W literaturze medycznej zjawisko to nazywa się tolerancją.

Nie ma narkotyków dobrych i złych. Wszystko zależy od okoliczności ich stosowania. Jest wiele środków powodujących uzależnienie, niezbędnych w medycynie. Dla przykładu, jeden z najszybciej uzależniających narkotyków, jakim jest morfina daje zbawienie uśmierzenie bólu dla chorych dotkniętych cierpieniem. Ale nawet w kontrolowanych dawkach po 4 do 11 dniach może spowodować pełne uzależnienie nawet u osoby dorosłej. Niekwestionowana jest możliwość znacznie szybszego wystąpienia zależności od narkotyku w niedojrzałym organizmie dziecka.

Nie ma narkotyków miękkich i twardych. Są to takie, które uzależniają szybciej albo wolniej. To tak jak skok z większej lub mniejszej wysokości bez spadochronu. Jego wykonawcę czeka ten sam skutek, roztrzaskanie się o ziemie, bez względu na to, czy skacze z wysokości 300 czy 3000 metrów. Każdy narkotyk oddziałuje inaczej na każdy organizm. Jego siła u jednej osoby może być dziesięciokrotnie większa niż u innej. Jeśli chodzi o rodzaj efektów, to taka sama dawka określonego środka może spowodować diametralnie różne reakcje: od euforii po paniczny lęk prowadzący do ucieczki, a nawet do samobójstwa.

Ochrona:

• pacjentów z przewlekłymi chorobami wątroby
• osób wyjeżdżających w rejony o zwiększonym ryzyku zakażeń WZW typu A
• w czasie epidemii WZW typu A
  
• Nie czekaj. Zaszczep się przeciwko WZW typu A
• Co to jest wirusowe zapalenie wątroby typu A?

Wirusowe zapalenie wątroby typu A, zwane popularnie „żółtaczką pokarmową”,
jest to choroba zakaźna wywołana przez wirus HAV, uszkadzający komórki wątrobowe.

• Jak dochodzi do zakażenia?

Zakażenie następuje tzw. drogą fekalno-oralną, czyli poprzez spożycie zanieczyszczonej wody pitnej, owoców lub warzyw oraz innych surowych pokarmów w niej mytych. Zachorowaniu sprzyja bliski kontakt z osobami zakażonymi (szczególnie w środowisku o niskim poziomie higieny) we wczesnym, bezobjawowym okresie choroby, gdy zakażony nie jest jeszcze świadomy infekcji. Ze względu na fakt, że wirus jest wydalany z kałem, istnieje ryzyko zakażenia pokarmu przygotowywanego przez chorą osobę, szczególnie jeżeli odbywa się to w złych warunkach sanitarnych. Stąd określenie „choroba brudnych rąk”.

• Jakie są objawy zachorowania na WZW typu A?

Główne objawy to bóle brzucha, nudności, wymioty, biegunka. W okresie pełnego rozwoju choroby dochodzi do zażółcenia skóry i spojówek, pojawia się ciemna barwa moczu i odbarwienie stolca. Choroba może mieć przebieg łagodny lub ostry, ale u wszystkich pacjentów (choć w różnym stopniu) prowadzi do uszkodzenia wątroby. Okres wylęgania (bezobjawowy) trwa zwykle 2-6 tygodni, a choroba 2-4 tygodnie, po czym dochodzi do powolnego ustępowania objawów, choć pełną sprawność pacjent odzyskuje dopiero po 6-12 miesiącach.

• Jak można się uchronić przed zachorowaniem na WZW typu A?

Dotychczas nie istnieje skuteczne leczenie przeciwwirusowe, dlatego zapobieganie poprzez szczepienie jest najlepszą formą ochrony i kontroli nad rozprzestrzenianiem się choroby. Pełne szczepienie zabezpieczające przed WZW typu A składa się z dwóch dawek szczepionki podawanych w ciągu 6-12 miesięcy. Dawka podawanej szczepionki zależy od wieku pacjenta.

Zakazić można się w każdym wieku

Nie czekaj.

Zaszczep się przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (WZW typu B)

Jakie są podstawowe funkcje wątroby?

Trudno byłoby wymienić wszystkie funkcje wątroby, ale do najważniejszych należą:

• Produkcja żółci potrzebnej do trawienia tłuszczów
• Przetwarzanie witamin, cukrów, białek i tłuszczów
• Produkcja substancji niezbędnych do krzepnięcia krwi
• Uczestnictwo w odnowie czerwonych ciałek krwi
• Magazynowanie cukrów, białek i tłuszczów
• Przetwarzanie substancji szkodliwych

Co to jest wirusowe zapalenie wątroby typu B (WZW typu B),

czyli tzw. „żółtaczka wszczepienna”?

Jest to jedna z najpoważniejszych chorób zakaźnych, wywoływana przez wirus nazywany HBV. Konsekwencją zakażenia wirusem jest czasowe lub trwałe uszkodzenie wątroby.

Jak dochodzi do zakażenia?

Zakazić można się w każdym wieku. Wirusy wnikają do organizmu człowieka poprzez zakażoną krew lub zanieczyszczone krwią narzędzia stosowane do zabiegów medycznych jak i niemedycznych np. w salonie fryzjerskim, gabinecie kosmetycznym, w czasie przekłuwania uszu, tatuażu, wstrzykiwania narkotyków. Do zakażenia może dojść podczas stosunków płciowych. Źródłem zakażenia są ludzie chorzy oraz osoby zakażone, bez objawów choroby (tzw. nosiciele). Wirusowe zapalenie wątroby typu B jest chorobą rozpowszechnioną i bardzo zakaźną. Do zakażenia wystarczy zaledwie 0,00004 mililitra krwi, a więc jedną kroplą krwi może się zakazić ponad tysiąc osób.

Jakie są objawy i następstwa zachorowania na WZW typu B?

Główne objawy to uczucie zmęczenia, gorączka, bóle mięśni i stawów, nudności, wymioty, brak apetytu, bóle brzucha, czasem biegunka. Osłabienie bywa tak znaczne, że zmusza chorego do pozostawania w łóżku przez wiele tygodni. U 30% chorych pojawia się zażółcenie skóry i spojówek, ciemna barwa moczu, odbarwiony stolec, świąd skóry. U niektórych osób choroba przejdzie w stan przewlekły, czego konsekwencją może być marskość lub rak wątroby.

Jak leczy się wirusowe zapalenie wątroby typu B?

Jak dotąd nie istnieje w pełni skuteczne leczenie wirusowego zapalenia wątroby typu B, dlatego zapobieganie jest najlepszą formą ochrony przed chorobą. W leczeniu zasadniczą rolę odgrywa długotrwałe oszczędzanie wątroby.

Przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B dostępna jest szczepionka. Szczepienie obejmuje trzy dawki szczepionki podane w określonych odstępach czasu. O szczegóły zapytaj lekarza lub pielęgniarkę.

Wirus zapalenia wątroby typu C, HCV (z ang. Hepatitis C Virus)

Otoczkowy ssRNA-wirus z rodziny Flaviviridae, rodzaju Hepacivirus. Jego średnica wynosi około 60-70 nm.

HCV jest przyczyną wirusowego zapalenia wątroby typu C. Uznaje się go za przyczynę raka i marskości wątroby. Wirus HCV jest zdolny do wywołania nosicielstwa. Wykazuje dużą wrażliwość na środki i metody dezynfekcyjne, większą niż HBV, mniejszą niż HIV.

Historia

Wirus HCV został zidentyfikowany bardzo późno, bo dopiero w 1989 roku, choć wcześniej wiedziano, że musi istnieć czynnik wywołujący zapalenia wątroby określane jako Nie-A-Nie-B (NANB Hepatitis). W późniejszym okresie wykryto także kolejne wirusy zapalenia wątroby nazwane HGV, GB-C i TTV. Badania nad ich wpływem na wątrobę trwają.

Epidemiologia

Wg danych Państwowego Zakładu Higieny i Instytutu Hematologii i Transfuzjologii, uznawanych przez WHO, szacuje się, że w Polsce zakażone jest około 1,4% populacji, wśród dawców krwi przeciwciała anty-HCV wykrywa się u 0,5% osób.

Leczenie

Szacuje się, że w Polsce jest prawie 900 000 zarażonych wirusem HCV. Stanowi to zatem bardzo poważny problem społeczny. Z farmakoekonomicznego punktu widzenia należałoby rozważyć celowość prowadzenia terapii – cały budżet NFZ nie wystarczyłby na leczenie wszystkich zakażonych. Leczenie jednego chorego to kwota 18-37 tysięcy złotych za terapię. Skuteczność leczenia przy najczęściej w Polsce spotykanym genotypie jest zwykle poniżej 50%. Obniżenie ceny interferonu o połowę przez producentów leków (Schering-Plough, Roche) rozwiązałoby problem dostępności leczenia dla najbardziej potrzebujących pacjentów, bez rujnowania budżetu NFZ, zaś cena leku zbliżyłaby się do poziomu z innych krajów.

Choroba

Większość (96%) zakażonych nie jest świadoma swojego stanu, ponieważ zazwyczaj przewlekła infekcja jest skąpoobjawowa i trwa latami. Średni czas trwania zakażenia HCV od momentu wniknięcia wirusa do ustroju do poważnych problemów zdrowotnych jest zazwyczaj dłuższy niż w przypadku HIV i trwa 5 do 35 lat. Choroba często kończy się marskością i rakiem wątroby, poprzedzonymi poważnymi komplikacjami uniemożliwiającymi normalne funkcjonowanie (wodobrzusze, żylaki i krwawienia przełyku, żółtaczka, problemy z krzepliwością krwi, zaburzenia psychiczne, do śpiączki wątrobowej włącznie). Zapaleniu wątroby wywołanemu przez HCV często towarzyszą choroby autoimmunologiczne, w tym autoimmunologiczne zapalenie wątroby (AIH), które znacznie pogarszają rokowanie i czas przeżycia.

Drogi i mechanizm zakażenia

Źródło zakażenia stanowią ludzie chorzy na WZW i nosiciele. HCV przenosi się podczas kontaktu krwi własnej z krwią nosiciela. Potencjalnie zakaźny jest każdy materiał zawierający krew. Wirus przenosi się w czasie zabiegów medycznych: pobierania i transfuzji krwi, zabiegów operacyjnych i innych, a także przez zabiegi niemedyczne, takie jak wykonywanie tatuażu, wstrzykiwanie narkotyku niesterylną igłą lub strzykawką itd. Prawdopodobieństwo zakażenia przez produkty krwiopochodne wynosi 3,3%. Możliwość okołoporodowej transmisji wirusa z matki na noworodka wynosi około 5-6%. Jak dotąd nie znaleziono skutecznej szczepionki przeciw HCV. W wielu przypadkach możliwe jest zahamowanie działalności wirusa w organizmie, a nawet zahamowanie procesu jego namnażania dzięki takim środkom jak interferon i rybawiryna. W trakcie badań jest szereg nowych leków, takich jak wiramidyna, kwas lukrecjowy.

Do zakażenia HCV najczęściej dochodzi podczas zabiegów medycznych:

• operacji, zabiegów chirurgicznych, badań (np. bronchoskopia),
• zabiegów stomatologicznych,
• zastrzyków,
• pobierania krwi bez zmiany rękawiczek przez pielęgniarkę,
• dializ,
• przyjmowania produktów krwiopochodnych i narządów (zwłaszcza przed 1990),
• usuwania znamion

Można się też zakazić podczas:

• manikiuru, pedikiuru,
• wizyty u fryzjera (zranienie brzytwą, żyletką, nożyczkami),
• akupunktury,
• używania tych samych przyborów kosmetycznych przez członków rodziny,
• robienia tatuaży,
• bójki (jeśli doszło do kontaktu z krwią),
• uprawiania sportów kontaktowych (boks, judo), jeśli doszło do kontaktu z krwią,
• praktyk sado-maso,
• skaleczeń, ran, zadrapań podczas naprawiania sprzętu (zwłaszcza medycznego),
• używania dożylnie narkotyków,
• używania dożylnie środków dopingujących,
• karmienia piersią,
• podczas transfuzji krwi i przeszczepów (właściwie przed 1990 r.),
• podczas ciąży i porodu,
• udzielania pierwszej pomocy ofiarom wypadków bez zachowania należytego zabezpieczenia,
• pracy z chorymi na HCV, bez zachowania należytego bezpieczeństwa przy kontakcie z krwią,
• pracy z materiałem zakaźnym (np. w laboratorium) bez zachowania zasad bezpieczeństwa.
• W przypadku każdego kontaktu z krwią osoby zakażonej może dojść do infekcji.

Zakażenie HCV nie jest zaliczane do chorób przenoszonych drogą płciową. Ryzyko zakażenia przez kontakty seksualne jednak istnieje, z względu na możliwość uszkodzenia naskórka lub/i błony śluzowej narządów rodnych. Nie ma dowodów na zakaźność spermy u osób zakażonych tylko HCV. Jakkolwiek ryzyko zakażenia przez kontakt z nasieniem wydaje się większy, jeżeli występuje koinfekcja HIV.

Wirus HCV nie przenosi się przez:

• kichanie i kaszel,
• trzymanie za ręce,
• całowanie się,
• używanie tej samej toalety, wanny, prysznica,
• spożywanie żywności przygotowywanej przez osobę zakażona HCV (jeżeli żywność nie miała kontaktu z krwią tej osoby),
• trzymanie kogoś w objęciach, przytulanie,
• pływanie w tym samym zbiorniku wodnym,
• zabawa z dziećmi, sport (jeśli nie dochodzi do uszkodzeń ciała).
• Ryzyko zarażenia wirusem HCV zwiększa się znacząco u osób zarażonych wirusem HIV. Szacuje się, że 30-40% zarażonych HIV choruje także na HCV.
• Test pozwalający wykryć zakażenie można wykonać za około 30 zł w każdym wojewódzkim mieście w Polsce. Badanie w kierunku HCV może zlecić lekarz pierwszego kontaktu i jest ono refundowane.

Dieta

Dieta jest sprawą bardzo indywidualną przy zakażeniu HCV, Hepatitis C. Przy zakażeniu wirusem HCV generalnie nie zaleca się stosowania żadnej specjalistycznej diety, (np. wątrobowej). Zdaniem większości specjalistów chorób zakaźnych, w tym ich czołowych reprezentantów, chory na Hepatitis C, przy umiarkowanym stanie wątroby, gdy nie ma cech marskości tego narządu nie powinien zmieniać diety, powinien jeść wszystko to, po czym czuje się dobrze, a więc po zjedzeniu czego nie ma on kłopotów gastrycznych, jak np. rozwolnienia, zaparcia, wzdęcia, uczucia zgagi, bóli, nudności. Jednak generalnie, i tu także opinie są jednoznaczne, zaleca się zakaz spożywania jakiejkolwiek ilości alkoholu. Wg amerykańskich opracowń nawet 10 g czystego alkoholu spożywany dziennie, czyli odpowiednio przeliczając, np. 25 ml wódki (40% alkoholu), lub 200ml słabego piwa, może powodować dodatkowe uszkodzenia wątroby, przy współistniejącym zakażeniu HCV, przyśpieszyć zmiany dokonujące sie w wątrobie spowodowane stanem zapalnym, a także pogorszyć rokowania, co do samowyleczenia, a także zmniejszyć szanse na wyleczenie, podczas leczenia farmakologicznego (np. terapia skojarzona IFN/RIB). Jednak, reasumując, radzę ograniczyć spożycie alkoholu do zera, czyli całkowicie, co na pewno znacznie poprawi możliwości regeneracji wątroby, poprawi stan zdrowia całego organizmu, wyniszczonego walką z wirusem. Nie dobijajmy jeszcze dodatkowo wątroby takim ciężarem jak alkohol, nawet poniżej 10 g dziennie.

W przypadku innych zaleceń, poza zakazem spożycia alkoholu, należałoby jednak zwrócić uwagę na pewne podstawowe rzeczy w naszym jadłospisie:

• Należy unikać wszelkich nieświeżych produktów spożywczych, lekko nawet objetych pleśnią warzyw i owoców, nieświeżego nabiału, produktów o dziwnym zapachu i wyglądzie, starych tłuszczy (np. zjałczałe masło), przypalonych tłuszczy Systematyczne, spokojne spożywanie potraw, w małych ilościach, tak aby czuć niedosyt, za to częściej, np. 4-5 posiłków, zamiast 3 dziennie. Urozmaicać jedzenie, dbając, aby było ono bogate w naturalne witaminy (warzywa, owoce) i wszystkie potrzebne dla organizmu substancje odżywcze.
• Unikanie wszelkich produktów chemicznych, jak leki zażywane bez konsultacji i z przepisu lekarza, preparaty hormonalne (np. testosteron – kulturyści), środki spożywcze o długim terminie przydatności do spożycia (konserwanty), sztuczne barwniki, aromaty i inne „ulepszacze” i „polepszacze” chemiczne, które nie polepszą stanu i pracy naszej chorej wątroby. Należy unikać wszelkich konserw, a w szczególności konserw rybnych.
• Należy zrozumieć, że wszystkie pokarmy i produkty, które spożywamy, przepływają przez wątrobę. Jak to się dzieje? Otóż niektórym mogłoby się wydawać, że spożywane produkty przechodzą przez przełyk, żołądek, dwunastnicę i jelita, a następnie ich resztki są wydalane. Otóż tak właśnie jest, tylko, że strawiony pokarm jest wchłaniany z jelita do krwi, a następnie krew z tym wszystkim co zjemy, przepływa przez wątrobę żyłą wrotną. Krótko mówiąc, wszystko to, co jemy, „idzie” przez wątrobę, razem z substancjami szkodliwymi, a nawet z bakteriami.

Wśród wielu teorii, o których słyszałem jedna wydaje mi się dość ciekawa. Otóż pisze się dużo o powinności trzymania diety niskożelazowej, przy zakażeniu HCV. Wirus HCV replikując (rozmnażając się) używa żelaza. Udowodniono naukowo, że niski poziom żelaza we krwi sprzyja ograniczeniu replikacji wirusa. Przeprowadzono nawet próby „puszczania krwi” pacjentom zakażonym, odnosząc podobno niezłe efekty w ich poziomie wiremii. Podobnie tłumaczy się między innymi, niską wykrywalność wśród dawców krwi na obecność HCV, podczas wprowadzenia testów z początkiem lat 90′. Tłumaczono to specyficznym środowiskiem dawców krwi, że są to ludzie przeważnie młodzi, zdrowi, jednak, czy systematyczne „upuszczanie” u nich krwi nie było także powodem tej ich większej odporności na zakażenie? Jednak lekarze nie zalecają diety ubogiej w żelazo, a wiadomo jest przecież, że jest to główny składnik krwi, odpowiedzialny między innymi za transport tlenu w organiźmie, czy więc celowe jest u wyniszczonego organizmu, obniżanie poziomu żelaza? Czy poza zmniejszeniem się poziomu wiremii (kopii wirusa we krwi) nie obciąża się jednak dodatkowo organizmu, osłabiając go? Myślę, że te pytania pozostaje nadal bez jednoznacznej odpowiedzi. Jednak specjalnie z myśla o tych, którzy uznają tą teorię o diecie skąpej w żelazo za słuszną przygotowałem listę produktów, bogatych w żelazo, których powinni oni w takim razie unikać, w nawiasach podałem średnią ilość występującego żelaza na 100 g produktu:

śledzie (20 mg), wątróbka wieprzowa (18 mg), mąka sojowa (13 mg), kaszanka (8,9 mg), soja ziarno (8 mg), salceson czarny (7,5 mg), szczypior (7,5 mg), fasola (6,9 mg), korzeń pietruszki (5,3 mg), grzyb kurka (5,3 mg), nać pietruszki (5 mg), cebula (5 mg), szczaw (4,9 mg), zając (4,8 mg), groch (4,7 mg), migdały słodkie (4,4 mg), orzechy laskowe (3,4 mg), cielęcina (3 mg), jaja kurze całe (2,7 mg).

Nie, nie jest to prawdą. Na świecie każdego dnia zakaża się około 14 tys. osób, a około 8 tys. osób umiera z przyczyn związanych z HIV/AIDS. W Polsce każdego roku wykrywa się ponad 500 zakażeń HIV. Epidemia jest obecna na świecie od ponad dwudziestu lat. Pomimo działań zapobiegawczych oraz programów edukacyjnych skierowanych do społeczeństwa, liczba nowych zakażeń stale rośnie, a prognozy wskazują, że ta tendencja będzie się nadal utrzymywać. Wiele osób nie dostrzega potencjalnego niebezpieczeństwa związanego ze swoim ryzykownym zachowaniem i możliwością zakażenia się w przeszłości. HIV i AIDS są problemem zarówno dnia dzisiejszego, jak i jutrzejszego.

Dlaczego zagadnieniom HIV, AIDS poświęca się tyle uwagi, a nie traktuje się ich w taki sam sposób jak inne przewlekłe choroby wyniszczające?

Jest wiele powodów, dla których HIV i AIDS wymaga tak wiele uwagi. W niektórych państwach liczba osób zakażonych jest stosunkowo niska. Brak rozeznania w aktualnej sytuacji epidemiologicznej dotyczącej zakażeń wywołanych HIV oraz brak odpowiedniej polityki prewencyjnej ze strony państwa, może spowodować wyniszczenie całych społeczności. Ma to zresztą miejsce np. w niektórych krajach Afryki. Dlatego też sporo uwagi zwraca się na powszechną edukację w zakresie wiedzy o HIV i AIDS. Zagadnienia HIV i AIDS stanowią kontrowersyjny temat ze względu na fakt przenoszenia się zakażenia drogą płciową i dożylną (u narkomanów). Omawianie tych tematów budzi wiele emocji, a brak rzetelnej wiedzy wywołuje dodatkowe uprzedzenia wobec zakażonych osób. Powyższe zagadnienia niejednokrotnie są przedstawiane przez środki masowego przekazu jako sensacja. W wyniku takich działań osoby żyjące z HIV i AIDS oraz ich najbliżsi stają się obiektem uprzedzeń i obaw, które nie towarzyszą innym chorobom.

Czy naprawdę każdy może zakazić się HIV lub mieć AIDS?

Tak. Każdy, bez względu na pochodzenie rasowe, religię lub orientację seksualną, kto odbywa stosunek płciowy bez zabezpieczenia, jest narażony na zakażenie. Zarówno to, co robisz oraz to, czego nie robisz, może narazić Cię na ryzyko zakażenia HIV. Epidemia swoim zasięgiem objęła na świecie już wszystkie państwa. W niektórych z nich poziom zakażeń jest wyższy niż w innych. Także sposób przenoszenia się HIV może być różny w zależności od kraju. Niemniej jednak codziennie na świecie wiele osób zakaża się. Do większości z tych zakażeń dochodzi poprzez kontakty seksualne.

Czy HIV przenosi się przez pocałunek?

Nie doniesiono o żadnym takim przypadku. Teoretycznie jest możliwe, że HIV obecny zarówno we krwi, jak i ślinie dotrze do krwiobiegu innej osoby w przypadku skaleczenia wewnątrz ust. Jest to jednak bardzo mało prawdopodobne.

Czy HIV przenosi się podczas stosunku oralnego?

W chwili obecnej nie ma pewności, jaki jest poziom ryzyka zakażenia HIV podczas stosunku oralnego. Stopień ryzyka wzrasta, gdy zakażona sperma (wraz z płynem około-nasiennym) lub wydzielina pochwowa znajdą się w ustach partnera. Pęknięcia lub nawet małe ranki wewnątrz ust lub na wargach mogą być drogą przeniknięcia wirusa. Odnotowano bardzo niewiele przypadków przeniesienia zakażenia HIV przez stosunek oralny i uważa się, że jest to droga zakażenia o stosunkowo niskim stopniu ryzyka.

W przypadku seksu oralnego nadal nie ma jednak pewnej odpowiedzi.

Czy ryzyko zakażenia HIV jest takie samo dla kobiet i mężczyzn w kontaktach mężczyzn z kobietami i kobiet z mężczyznami?

Nie. Ryzyko zakażenia jest wyższe, gdy mężczyzna przekazuje wirusa kobiecie, niż gdy kobieta przekazuje go mężczyźnie. Podczas wytrysku, który nastąpił w pochwie kobiety bez użycia prezerwatywy, jest ona eksponowana na odpowiednio większą ilość spermy, która może nieść ze sobą HIV. Oznacza to, więc, że kobiety są bardziej narażone podczas stosunków płciowych bez zabezpieczenia. Dodatkowo wszelkie najdrobniejsze skaleczenia lub otarcia, często wraz z obecnością innych chorób przenoszonych drogą płciową, mogą stanowić miejsce wniknięcia HIV do organizmu.

Czy przyczyną AIDS naprawdę jest HIV?

Tak. Przeważająca większość opinii naukowych potwierdza pogląd, że HIV wywołuje AIDS. Nadal istnieją jednak pewne zagadnienia związane z HIV, których w pełni nie rozumiemy. Choćby to, w jaki dokładnie sposób niszczy on system odpornościowy oraz dlaczego niektóre osoby mające HIV mogą cieszyć się dobrym zdrowiem przez długi czas.

Jak leczymy HIV i AIDS?

Zydowudyna była pierwszym lekiem zastosowanym do leczenia zakażenia HIV. Obecnie stosuje się w leczeniu kombinacje kilku leków antyretrowirusowych, tzw. HAART. Dobór terapii dla każdego pacjenta jest indywidualny i zależy od jego stanu klinicznego. Wczesne wykrycie oraz efektywne leczenie zakażeń oportunistycznych pomagają w wydłużeniu czasu przeżycia pacjentów zakażonych HIV.

Podobnie jak w innych chorobach, wiele osób żyjących z HIV lub chorych na AIDS poddaje się terapiom alternatywnym lub stosuje leczenie wspomagające, wpływające na poprawę jakości życia. Leczenie antyretrowirusowe w Polsce finansowane jest przez budźet państwa, opiekę nad pacjentami sprawują specjalistyczne ośrodki leczenia.

Czy istnieje szczepionka chroniąca przed zakażeniem HIV?

Nie. Ze względu na to, że HIV jest skomplikowanym oraz często mutującym się wirusem i wykrywane są wciąż nowe jego podtypy, trudno jest otrzymać efektywną szczepionkę. Mimo wielu badań eksperymentalnych i otrzymania kilkunastu prototypów szczepionek, dotychczas nadal brak danych dowodzących ich wysokoprocentowej skuteczności. Opracowanie oraz przetestowanie szczepionek w aspekcie ich bezpieczeństwa jest procesem długotrwałym i wymagającym wielu badań klinicznych. Mimo że naukowcy potwierdzili możliwość otrzymania skutecznej szczepionki, wydaje się, że proces ten potrwa jeszcze wiele lat.

Czy istnieje skuteczne lekarstwo?

Nie. W chwili obecnej jedynie zapobieganie jest skutecznym sposobem zahamowania rozprzestrzeniania się HIV. W praktyce oznacza to bezpieczniejszy seks – zawsze z użyciem prezerwatywy, nieużywanie wspólnych igieł czy strzykawek w przypadku zażywania narkotyków drogą dożylną. Odpowiednie leczenie chorób przenoszonych drogą płciową, wczesne zapobieganie infekcjom oportunistycznym, więcej wiadomości o wymaganej diecie, ćwiczenia fizyczne i unikanie stresu, pomogą zwolnić postęp choroby i oddalą wystąpienie AIDS.

Czy HIV może przetrwać poza organizmem człowieka?

HIV nie przetrwa, jeśli długo jest wystawiony na działanie powietrza i innych czynników środowiska zewnętrznego. Poza organizmem niszczy go ciepło (ginie w temp. 56oC, suche powietrze, mydło i woda, detergenty, środki odkażające. Kropla krwi, nasienia i innych płynów ustrojowych może teoretycznie spowodować pewne drobne ryzyko zakażenia. Ślady tego typu powinny, więc być dokładnie wyczyszczone.

W jaki sposób mogę pomóc lub wesprzeć kogoś z AIDS?

Potrzeby przyjaciela, członka rodziny czy kolegi z pracy, zakażonego HIV lub chorego na AIDS są podobne do tych, jakie mają inne osoby poważnie chore. Pragną one, aby okazano im miłość, zrozumienie i wsparcie – nie wolno nam nikogo osądzać ani potępiać.

Osoby żyjące z HIV i AIDS potrzebują większego poczucia bezpieczeństwa. Potrzebna jest im świadomość, że gdy podzielą się z kimś swoimi obawami czy lękami o to, co może się z nimi stać, nie spotkają się z odrzuceniem.

Czy transfuzja krwi jest bezpieczna?

Na początku epidemii HIV, gdy nasza wiedza o wirusie była znacznie mniejsza, wiele osób zostało zakażonych, otrzymując krew lub preparaty krwi (np. czynnik VIII używany w leczeniu ludzi z hemofilią) zakażone wirusem.

W większości krajów krew używana do transfuzji i preparatów krwiopochodnych, jest teraz badana na obecność HIV. W wielu państwach odradza się oddawanie krwi osobom, co, do których istnieje podejrzenie, że mogą być zakażone m.in. HIV.

Czy bycie dawcą krwi jest bezpieczne?

Nie możesz zakazić się HIV, jeśli oddajesz krew w krajach, które używają do pobrań sterylnego sprzętu. W większości państw używa się wyłącznie takiego sprzętu. Jeśli nie masz pewności, co do tego, jakiego sprzętu używa się w danym kraju, to nie oddawaj krwi. Nigdy nie oddawaj krwi, jeśli Ty lub Twój partner macie HIV lub, jeśli myślisz, że mogłeś mieć kontakt z HIV, a nie miałeś wykonywanego testu na obecność HIV.

Czy wizyta u dentysty niesie ryzyko zakażenia?

Leczenie dentystyczne nie powinno nieść ze sobą żadnego ryzyka pod warunkiem, że wszystkie narzędzia są sterylizowane po każdorazowym użyciu oraz stosowane jest postępowanie chroniące przed przenoszeniem infekcji. Jeśli masz jakieś zastrzeżenia na temat postępowania chroniącego przed zakażeniami, nie obawiaj się omówić ich ze swoim dentystą.

HIV to wirus zakażający człowieka, a AIDS to zespół objawów spowodowanych tym wirusem, świadczący o zniszczeniu układu immunologicznego, pojawiający się po wielu latach trwania zakażenia. Z zakażeniem HIV można żyć wiele lat. Ten czas wydłuża się dzięki nowym lekom, dostępnym także w Polsce.

Nazwa HIV pochodzi od skrótu angielskiej nazwy human immunodeficiency virus, co po polsku znaczy: ludzki wirus upośledzenia odporności.

AIDS to skrót od acquired immunodeficiency syndrome, co oznacza zespół nabytego upośledzenia odporności. Jak już wspomniano, stanowi on konsekwencję trwającego zwykle wiele lat zakażenia HIV. Nie jest odrębną chorobą, rozpoznaje się go wówczas, kiedy u osoby zakażonej HIV zostanie rozpoznana, metodami nie pozostawiającymi wątpliwości, jedna z następujących chorób:

• bakteryjne, powtarzające się zapalenia płuc (2 lub więcej epizodów w czasie 12 miesięcy)
• posocznica salmonellozowa, nawracająca
• zakażenie Mycobacterium tuberculosis (prątkiem gruźlicy) – płuc lub pozapłucne
• zakażenie innymi gatunkami lub niezidentyfikowanymi dotąd mykobakteriami
• kandidiaza przełyku
• kandidioza oskrzeli, tchawicy lub płuc
• zapalenie płuc spowodowane Pneumocystis carinii
• histoplazmoza (pozapłucna lub rozsiana)
• kokcydioidomykoza (pozapłucna lub rozsiana)
• isosporiaza (biegunka utrzymująca się ~ 1 miesiąc)
• kryptosporidioza (biegunka utrzymująca się ~ 1 miesiąc)
• toksoplazmoza mózgu
• zakażenie Herpes simplex: przewlekłe owrzodzenia (utrzymujące się ~ 1 miesiąc), zapalenia płuc, przełyku
• postępująca wieloogniskowa leukoencefalopatia
• zakażenie wirusem cytomegalii: zapalenie siatkówki z utratą widzenia lub inne lokalizacje (poza wątrobą, śledzioną, węzłami chłonnymi)
• encefalopatia związana z zakażeniem HIV
• zespół wyniszczenia spowodowany HIV
• mięsak Kaposiego
• chłoniak immunoblastyczny lub Burkitta, lub pierwotny mózgu 20. inwazyjny rak szyjki macicy jednostki dodane do klasyfikacji w roku 1992.

2. Jak można zakazić się HIV?

Od początku epidemii wiadomo, że HIV przenosi się:

• poprzez krew
• w kontaktach seksualnych
• z zakażonej matki na jej dziecko.

Nie można zakazić się HIV mieszkając pod jednym dachem z osobą zakażoną HIV, jeśli przestrzega się podstawowych zasad higieny. Dobrze, by każdy miał swoją własną szczoteczkę do zębów i maszynkę do golenia. Używanie wspólnej łazienki, wspólnych naczyń, sztućców i tym podobnych nie stanowi ryzyka zakażenia HIV.

 3. Czy zakażonego HIV można poznać po wyglądzie?

Z zakażeniem HIV można żyć wiele lat nie wiedząc o tym. Przez ponad 10 lat wirus może nie powodować żadnych objawów. Jeśli więc osoba zakażona nie miała świadomości dokonywania ryzykownych zachowań i nie wykonała badań diagnostycznych żyje spokojnie i może, zupełnie niechcący, zakażać następne osoby. Dlatego w kontaktach intymnych powinna obowiązywać zasada ograniczonego zaufania. Po wyglądzie nie można stwierdzić, czy ktoś jest, czy nie jest zakażony HIV.

4. Czy prezerwatywy zmniejszają ryzyko zakażenia w kontaktach seksualnych?

Prezerwatywy nie mogą zapobiegać w 100% zakażeniu HIV (a także innymi chorobami przenoszonymi drogą płciową), gdyż zawsze istnieje możliwość pęknięcia, zsunięcia się itp. Jednakże stałe używanie prezerwatyw dobrej jakości, przed końcem ich terminu ważności, zgodnie z instrukcją obsługi znacznie zmniejsza ryzyko zakażenia. W badaniach par, w których jedna z osób była zakażona HIV a druga nie, przeniesienie zakażenia zdarzało się tylko wśród tych, którzy nie używali prezerwatyw wcale lub tylko od czasu do czasu. Nie stwierdzano zakażeń osób z par, które stale, konsekwentnie używały prezerwatyw.

5. Czy każdy kontakt seksualny z osobą zakażoną HIV prowadzi do zakażenia?

HIV na szczęście nie jest wirusem, który przenosi się bardzo łatwo. Tak więc nie każdy kontakt intymny z osobą zakażoną musi powodować zakażenie partnera (partnerki). Trzeba jednak pamiętać, iż możliwe jest zakażenie po jednym tylko kontakcie seksualnym z osobą zakażoną HIV, iż zakażenie łatwiej przenosi się z mężczyzny na kobietę niż odwrotnie, a także iż współistnienie innych schorzeń w obrębie narządów płciowych zwiększa możliwość zakażenia. Nie każdy rodzaj aktywności seksualnej jest tak samo ryzykowny. Największe ryzyko pociągają za sobą kontakty analne (członek – odbyt), przy czym ten rodzaj kontaktów nie dotyczy wyłącznie mężczyzn homoseksualnych. Kontakty oralne nie są w pełni bezpieczne, jak sądzono na początku epidemii.

 6. Czy dziecko urodzone przez kobietę zakażoną HIV musi być też zakażone?

Nie !!! Wczesne rozpoznanie zakażenia HIV u kobiety, przed zajściem w ciążę lub krótko później, pozwala na zastosowanie leków, zaplanowanie najbezpieczniejszego sposobu przyjścia dziecka na świat, a wszystko to powoduje, iż szanse na urodzenie zdrowego dziecka wynoszą ponad 90%. Dlatego ważne jest, by kobiety planujące zajście w ciążę zastanawiały się nad możliwością nabycia zakażenia HIV, a w razie wątpliwości poddały się testom w kierunku obecności przeciwciał anty-HIV.

7. Czy kobieta zakażona HIV powinna karmić piersią swoje dziecko?

Nie. W mleku kobiecym znajdować się może wirus HIV, a przewód pokarmowy noworodka nie chroni przed zakażeniem. Ponieważ szanse na urodzenie zdrowego dziecka są bardzo duże, nie wolno dopuszczać do ryzyka zakażenia dziecka już po urodzeniu.

 8. Jak rozpoznać, czy ktoś jest zakażony HIV?

Jedyną możliwością wykrycia zakażenia jest wykonanie we krwi osoby podejrzewającej u siebie zakażenie testu, w którym poszukuje się przeciwciał skierowanych przeciwko wirusowi. Przeciwciała stanowią element odpowiedzi układu immunologicznego organizmu na zakażenie. Od momentu zakażenia do wykonania badania musi minąć pewien okres czasu, żeby powstały w ilościach wykrywalnych przez testy. W przypadku zakażenia HIV wymaga to odczekania 3 miesięcy od momentu, w którym mogłoby dojść do zakażenia. Wcześniejsze wykonanie testu da wynik ujemny, który nie musi oznaczać wcale braku zakażenia. Wynik dodatni pierwszego testu musi zostać zawsze potwierdzony testem bardziej dokładnym. W większości krajów świata, także w Polsce jest nim test o nazwie Western blot. Dopiero dodatni wynik tego testu pozwala na stwierdzenie, iż osoba badana jest zakażona HIV.

9. Komu trzeba powiedzieć o zakażeniu HIV?

Jedyna osoba, która musi wiedzieć o zakażeniu HIV jest partner (partnerka) seksualny osoby zakażonej. Jeśli takich partnerów jest więcej, wszyscy powinni być zawiadomieni o sytuacji, muszą mieć szansę wykonania badań, a także podjęcia świadomej decyzji co do charakteru dalszego związku.

Osoba pełnoletnia nie ma obowiązku informowania o zakażeniu swoich rodziców. Nie ma obowiązku informowania rodzeństwa, przyjaciół, kolegów, pracodawcy. Człowiek, który sam nie oswoił się jeszcze z własnym zakażeniem, powinien zastanowić się, czy koniecznie musi się dzielić tą informacją z przyjaciółmi i kolegami. Informacja o zakażeniu jest zawsze wstrząsem, nie jest to więc dobry czas na testowanie wiedzy o HIV krewnych i znajomych. Osoba zakażona wcześniej czy później oswoi się z zakażeniem, przyjaciele i koledzy mogą nie chcieć podejmować takiej próby. Trzeba przy tym pamiętać, iż w kontaktach socjalnych nie można zakazić rodziny ani przyjaciół. Ryzyko zakażenia istnieje tylko dla partnera lub partnerki seksualnej. W przypadku osób używających dożylnie środków odurzających ważne jest, by nie pożyczać nikomu innemu igły i strzykawki, bo to też naraża na zakażenie kolejnej osoby.

10. Gdzie wykonać test w kierunku obecności przeciwciał anty-HIV?

W wielu miastach w Polsce istnieją miejsca, gdzie test można wykonać anonimowo i gdzie poprzedza go rozmowa przed i po badaniu. Daje to poczucie bezpieczeństwa i pewność, że informacja o wykonywaniu badania i o jego wyniku nie przedostanie się poza mury placówki, w której go wykonywano. Daje to także pewność iż po rozmowie z kompetentną osobą ustalone zostanie, czy rzeczywiście ryzyko zakażenia HIV istnieje, czy moment wykonania badania jest właściwy, czy ryzyko zakażenia jest duże i co zrobić w sytuacji, gdy wynik testu będzie dodatni. Decydując się na wykonanie testu w kierunku obecności przeciwciał anty-HIV warto poszukać placówki, gdzie wykonuje się go z zachowaniem zasady anonimowości i gdzie prowadzone jest poradnictwo przed i po teście.

11. Czy warto zrobić sobie test w domu?

Nie warto! Wprawdzie od pewnego czasu można w Polsce kupić zestaw do wykonania testu w domu, ale nie jest to polecany sposób wykonywania badania. W żadnym z krajów rozwiniętych, jak USA czy kraje Europy Zachodniej, nie można w domu wykonywać testów na HIV. Wykonanie testu w domu pociąga za sobą ryzyko, iż popełnienie niewielkiego nawet błędu przy jego wykonywaniu da fałszywy wynik. Ponadto zbyt wczesne zrobienie testu, zbyt krótko po możliwym momencie zakażenia da wynik ujemny, nie odpowiadający prawdzie. Z kolei wynik dodatni może spowodować tak duży stres nieprzygotowanej na to osoby, że uniemożliwi rozsądną reakcję. Podejrzewając u siebie możliwość zakażenia warto poszukać miejsca, gdzie testy wykonywane są anonimowo i gdzie prowadzone jest poradnictwo przed i po teście. Jest to znacznie tańsze i znacznie bezpieczniejsze.

12. U dziecka zaraz po urodzeniu stwierdzono obecność przeciwciał anty-HIV. Czy to znaczy, że jest zakażone?

Wcale nie musi tego oznaczać! Dziecko rodzi się z wszystkimi przeciwciałami, jakie ma mama, więc jeśli jest ona zakażona HIV, dziecko będzie zawsze miało je także. W organizmie dziecka przeciwciała przeciwko wirusowi HIV pochodzące od mamy mogą się utrzymywać nawet 18 miesięcy (1,5 roku), tak więc tylko na podstawie ich obecności tak długo nie można ani potwierdzić, ani wykluczyć zakażenia dziecka. Możliwe jest wcześniejsze rozstrzygnięcie tej kwestii, ale też dopiero po ukończeniu przez dziecko 1 miesiąca życia, w badaniach poszukujących antygenów wirusa i jego kwasów nukleinowych. Badania takie wykonują tylko wysoce specjalistyczne laboratoria w niektórych ośrodkach zajmujących się leczeniem osób zakażonych HIV.

Ponieważ zakażenia HIV u dziecka nie można potwierdzić ani wykluczyć zaraz po jego urodzeniu, a szanse iż będzie zdrowe są duże, ważne jest by nie narażać go na zakażenie poprzez karmienie piersią.

13. Czy dziecko zakażone HIV może być szczepione przeciwko chorobom zakaźnym tak jak inne dzieci?

W zasadzie tak, z jednym tylko wyjątkiem. Dzieci zakażone HIV nie powinny dostawać szczepionek zawierających żywe choć osłabione drobnoustroje. Taką szczepionką jest na przykład doustna szczepionka przeciwko chorobie Heinego-Medina. Dla dzieci zakażonych HIV powinno się zapewnić szczepionkę w iniekcji, zawierającą wirus zabity. Z tego powodu szczepienia dla dzieci zakażonych HIV powinien nadzorować pediatra świadomy niebezpieczeństw związanych z infekcją dziecka.

14. Pod opieką jakiego lekarza powinna się znajdować osoba zakażona HIV?

Osoba zakażona HIV powinna być prowadzona przez lekarza, który zajmuje się terapią osób zakażonych HIV, najlepiej od wielu lat. W większości ośrodków akademickich, choć jak dotąd nie we wszystkich, w których znajdują się Kliniki Chorób Zakaźnych, istnieją poradnie dla osób zakażonych HIV. Tylko tam warto się leczyć. Zakażenie HIV wymaga od lekarza wysoce specjalistycznej wiedzy, którą należy stale uaktualniać. Mimo najszczerszych chęci nie są w stanie jej mieć lekarze podstawowej opieki zdrowotnej.

15. Czy osoba zakażona HIV może hodować zwierzęta domowe?

Oczywiście, że tak. Należy przy tym pamiętać o przestrzeganiu podstawowych zasad higien, jak na przykład mycie rąk przed jedzeniem, dokładne mycie jarzyn i owoców , nie spożywanie surowego lub niedostatecznie dogotowanego mięsa.

W pierwszych latach epidemii odradzano zakażonym HIV posiadanie kotów, co uzasadniano ryzykiem nabycia od nich toksoplazmozy. Rzeczywiście koty mogą być zakażone pierwotniakiem Toxoplasma gondii, który może stwarzać ryzyko dla osób żyjących z HIV. Kot zakażony tym pierwotniakiem wydala cysty drobnoustroju z kałem. Żeby cysty te stały się zakaźne dla człowieka muszą przebywać poza organizmem kota od 2 do 5 dni. Sprzątanie kociej „ubikacji” codziennie, najlepiej w rękawiczkach, zapobiega zarażeniu Toxoplasma gondii. Znacznie łatwiej zarazić się tym pierwotniakiem poprzez spożywanie surowego lub niedogotowanego mięsa innych zwierząt lub jedzenie niedokładnie wymytych jarzyn i owoców, które mogą być zanieczyszczone zakaźnymi postaciami drobnoustroju.

16. Czy osoba zakażona HIV powinna być szczepiona przeciwko chorobom zakaźnym, jak np. grypa?

Szczepionki przeciwko chorobom zakaźnym, nie zawierające żywych drobnoustrojów, a stanowiące zagrożenie dla osób zakażonych HIV, są zalecane.

Wskazane są następujące szczepienia:

Drobnoustrój, zakażeniu którym zapobiec ma szczepionka Wskazania do szczepienia Sposób szczepień Streptococcus pneumoniae(powodujący zapalenia płuc) Wszyscy pacjenci Szczepionka przeciwko pneumokokom – 0,5 ml domięśniowo; powtórne szczepienie zalecane wówczas, gdy pierwsze miało miejsce u osoby z CD4 < 200/ml i gdy liczba CD4 wzrosła > 200/ml.

Wirus grypy Wszyscy pacjenci, raz do roku, przed sezonem grypy Szczepienie 1 x w roku. Wirus zapalenia wątroby typu B (HBV) Wszyscy wrażliwi na zakażenie (nie mający przeciwciał anty-HBc) 3 dawki szczepionki przeciwko HBV  Wirus zapalenia wąyroby typu A (HAV) Wszyscy wrażliwi na zakażenie (nie mający przeciwciał anty-HAV) z przewlekłym zapaleniem wątroby wywołanym wirusem C 2 dawki szczepionki przeciwko HAV.

17. Co stanowi źródło informacji o stanie układu immunologicznego osoby zakażonej HIV?

Przede wszystkim liczba komórek CD4. Warto jednak pamiętać, iż nie jest to informacja o całym układzie immunologicznym, który składa się z wielu innych składników, niż tylko komórki CD4. Jednakże po latach trwania epidemii AIDS wiadomo już, iż obniżenie się liczby tych komórek zapowiada niebezpieczeństwo pojawienia się infekcji oportunistycznych (przeczytaj także odpowiedź na pytanie o profilaktyce pierwotnej infekcji oportunistycznych).

18. Kiedy należy rozpocząć leczenie antyretrowirusowe?

Bez wątpienia terapię należy rozpocząć zawsze wtedy, gdy pojawią się objawy kliniczne (choroby) związane z zakażeniem HIV. Dużo trudniej podjąć decyzję o rozpoczynaniu terapii u osoby, która nie ma żadnych objawów związanych z zakażeniem HIV. W opublikowanych w lutym 2001 roku zaleceniach o leczeniu osób zakażonych HIV pojawiły się następujące informacje:

1. optymalny (najwłaściwszy) czas rozpoczynania terapii nie jest znany,
2. przy podejmowaniu decyzji konieczne jest uwzględnienie gotowości (przygotowania) pacjenta do terapii, rozważenie możliwego czasu trwania okresu klinicznie bezobjawowego bez leczenia, na podstawie wyjściowej liczby CD4, poziomu wiremii, szybkości spadku CD4, oceny ryzyka i potencjalnych korzyści związanych z rozpoczęciem terapii antyretrowirusowej.
3. terapia powinna być oferowana przy liczbie CD4 < 350/ml, niezależnie od poziomu wiremii. [Rozpoczynanie terapii < 200/ml związane z krótszym przeżyciem w porównaniu z osobami, u których leczenie rozpoczynano przy wyższej liczbie CD4]. Konserwatywne podejście opiera się na wiedzy, iż pewien stopień rekonstrukcji immunologicznej następuje także, gdy terapia rozpoczynana jest przy liczbie CD4 200 – 350/ml, a działania uboczne i nieprzestrzeganie zaleceń mogą przeważyć nad korzyściami.
4. poziom wiremii > 30 000 kopii RNA/ml metodą bDNA i lub > 55 000/ml w RT-PCR:
5. podejście konserwatywne: częstsze monitorowanie CD4 i wiremii, ale niekoniecznie rozpoczynanie leczenia,
6. podejście agresywne: rozpoczęcie leczenia ze względu na możliwość pogorszenia immunologicznego i postępu infekcji; obserwacje z wielu badań wskazują, iż łatwiej osiągnąć i utrzymać supresję wiremii poprzez terapię przy wyższej liczbie CD4 i niższej wiremii.

19. Co stanowi informację o skuteczności stosowanego leczenia antyretrowirusowego?

1. Rozpoczęcie leczenia powinno zostać poprzedzone dwoma oznaczeniami RNA HIV i CD4. Jednakże u pacjentów z zaawansowaną chorobą HIV terapia powinna zostać rozpoczęta po pierwszym pomiarze wiremii w celu zapobieżenia pogorszenia stanu pacjenta poprzez opóźnienie leczenia.
2. Kontrola RNA HIV powinna zostać wykonana po 2 – 8 tygodniach terapii – u pacjentów przestrzegających zaleceń powinien nastąpić spadek wiremii o ok. 1 log10, po 16 – 20 tygodniach wiremia powinna osiągnąć poziom < 50 kopii RNA HIV/ml. Spadek wiremii zależy od wyjściowej liczby komórek CD4 i RNA HIV, siły schematu terapeutycznego, przestrzegania zaleceń przez pacjenta (adherence), wcześniejszego leczenia antyretrowirusowego i ewentualnych współistniejących infekcji oportunistycznych. Wszystko to powinno zostać uwzględnione przy monitorowaniu skuteczności terapii. Jednakże brak odpowiedzi wirusologicznej (brak sladku wiremii) powinien skłonić lekarza do ponownego przeanalizowania przestrzegania zaleceń przez pacjenta, wykluczenia złego wchłaniania, rozważenia ponownego pomiaru RNA HIV dla udokumentowania braku odpowiedzi, a także ewentualnego rozważenia zmiany terapii.
3. U pacjentów leczonych pomiary RNA HIV powinny być wykonywane co 3 – 4 miesiące.
4. Najmniejsze znaczące zmiany poziomu wiremii to 3-krotny (lub 0,5 log10) wzrost lub spadek, a CD4 spadek o 30% w porównaniu z poziomem wyjściowym liczby bezwzględnej lub odsetka > 3%.

20. W literaturze angielskojęzycznej o terapii zakażenia HIV pojawia się często skrót „HAART”. Co oznacza?

HAART to skrót od angielskiego określenia highly active antiretrovirat therapy, które oznacza wysoce aktywną terapię antyretrowirusową. Mówiąc o HAART ma się na myśli leczenie składające się z dwóch leków należących do grupy inhibitorów odwrotnej transkryptazy i jednego należącego do onhibitorów proteazy (np. AZT + 3TC + indinavir).

21. Jakie leki stosowane są w terapii antyretrowirusowej.

Obecnie dostępne leki hamują aktywność dwóch enzymów niezbędnych do namnażania się wirusa HIV w organizmie osoby zakażonej: odwrotnej transkryptazy, niezbędnej na początku cyklu replikacji (namnażania) i proteazy HIV, koniecznej do produkcji nowych, zakaźnych cząstek wirusa. Leki te hamują aktywność tych enzymów, ale nie blokują jej całkowicie. Dlatego w organizmie osoby zakażonej HIV, mimo leczenia, trwa w dalszym ciągu namnażanie wirusa. Dostępne obecnie, także w Polsce, leki przeciwwirusowe przedstawiono w tabeli ( w nawiasie zaznaczono datę zarejestrowania leku w USA).

INHIBITORY ODWROTNEJ TRANSKRYPTAZY INHIBITORY PROTEAZY NUKLEOZYDOWE NIENUKLEOZYDOWE

AZT, zidovudine, RETROVIRŽ 19.03.1987r. nevirapine, VIRAMUNEŽ24.06.1996r. saquinavir, INVIRASEŽ7.12.1995r. ddI, didanosine, VIDEXŽ9.10.1991 r. delaviridine, RESCRIPTORŽ4.04.1997r. indinavir, CRIXIVANŽ14.03.1996r. ddC, zalcitabine, HIVIDŽ19.06.1992r. efavirenz, SustivaŽ, STOCRINŽ 18.09.1998r. ritonavir, NORVIRŽ1.03.1996r. 4dT, stavudine, ZERITŽ27.06.1994r. nelfinavir, VIRACEPTŽ14.03.1997r. 3TCŽ, lamivudine, EPIVIRŽ17.11.1995r. nowa postać saquinaviru, FORTOVASEŽ – 7.11.1997r. COMBIVIRŽw 1 tabl. AZT 300mg + 3TC 150mg 29.09.1997r. amprenavir, AGENERASEŽ16.04.1999r. abacavir ZIAGENŽ 18.12.1998r. KALETRAŽw 1 tabl. 133,3 mg lopinaviru + 33,3 mg ritonaviru – 15.09.2000r.

22. Czy terapia antyretrowirusowa raz rozpoczęta musi być prowadzona do końca życia?

Obecnie dostępne leki antyretrowirusowe tylko hamują w dużym stopniu namnażanie wirusa HIV, nie hamują go jednak zupełnie. Ciągle więc ulegają zakażeniu kolejne komórki organizmu, co przyczynia się do trwania infekcji na niewielkim poziomie. Trwają poszukiwania leków hamujących namnażanie wirusa inaczej, niż leki obecne, a także leków zapobiegających wnikaniu HIV do nowych komórek. Jeśli zostaną wprowadzone do leczenia może będzie możliwe inne ich stosowanie. Stosowane obecnie leki powinny być przyjmowane stale.

Trwają również badania nad okresowym przerywaniem przyjmowania leków. Dopóki jednak wyniki badań nie potwierdzą, iż przerywanie leczenia jest bezpieczne, nie należy robić przerw w terapii na własną rękę.

23. Czy ważne jest stosowanie się do zaleceń przy przyjmowaniu leków antyretrowirusowych?

Skuteczność leków antyretrowirusowych zależy przede wszystkim od przestrzegania zaleceń. Aby leki mogły maksymalnie hamować namnażanie wirusa, muszą znajdować się w organizmie w odpowiednim stężeniu. Wymaga to by były w odpowiedzi sposób dostarczane organizmowi, to znaczy:

• muszą się wchłonąć w odpowiedniej ilości, czyli jeśli powinny być przyjmowane na pusty żołądek, to powinno być to przestrzegane, bo inaczej się nie wchłoną i nie będą mogły działać,
• muszą utrzymywać właściwe stężenie w organizmie, czyli jeśli powinny być przyjmowane np. co 8 godzin to należy tego pilnować, bo inaczej stężenie leku w organizmie obniży się, dając wirusowi okazję do namnażania się i pojawiania szczepów opornych na leki. Teoretycznie nie wydaje się to trudne, praktycznie wymaga dużej dyscypliny i zrozumienia zasad terapii. Większość przypadków nieskuteczności terapii spowodowanych jest nie stosowaniem się do zaleceń.

24. Co to są „infekcje oportunistyczne”?

„Infekcje oportunistyczne” to zakażenia drobnoustrojami (wirusami, bakteriami, pierwotniakami), które nie zagrażają osobom ze sprawnym układem immunologicznym (odpornościowym), stwarzają natomiast ryzyko dla osób, których odporność została obniżona przez wirus HIV.

25. Co to jest „profilaktyka pierwotna” infekcji oportunistycznych?

Upośledzenie sprawności układu immunologicznego, zwykle po wielu latach trwania zakażenia HIV, stwarza ryzyko nabycia infekcji oportunistycznych. „Profilaktyka pierwotna” zapobiegać ma zakażeniom zagrażającym najczęściej osobom z upośledzonym układem immunologicznym. Informację o stanie układu immunologicznego dostarcza aktualna liczba komórek CD4. Jeśli komórek tych jest mniej, niż 200 w mikrolitrze krwi wówczas pojawia się ryzyko zakażenia Pneumocystis carinii, które powodować może przebiegające śmiertelnie zapalenie płuc. Przyjmowanie Biseptolu (1 raz dziennie 1 tabletka 960 lub w inny, uzgodniony z lekarzem sposób) zapobiega temu zakażeniu. Ten sam Biseptol u osób z liczbą komórek CD4 mniejszą od 150 w mikrolitrze krwi zapobiega uaktywnieniu się w mózgu utajonego zarażenia Toxoplasma gondii (jednocześnie chroniąc przed Pneumocystis carinii). Gdy liczba komórek CD4 obniży się poniżej 50 w mikrolitrze krwi wskazane jest stosowanie leków zapobiegających zakażeniu Mycobacterium avium complex (MAC). Profilaktykę pierwotną należy stosować tak długo, jak długo liczba komórek CD4 jest niższa, niż wartości graniczne dla poszczególnych infekcji oportunistycznych. Jeśli liczba tych komórek wzrośnie w następstwie terapii antyretrowirusowej odstawienie leków stosowanych w profilaktyce pierwotnej należy zawsze uzgodnić ze swoim lekarzem. Warto pamiętać, że łatwiej zapobiegać chorobom, niż je leczyć.

26. Czy trzeba stosować profilaktykę pierwotną infekcji oportunistycznych, jeśli przyjmuje się leki antyretrowirusowe?

Jeśli w następstwie leczenia liczba komórek CD4 wzrośnie powyżej granicy ryzyka pojawienia się najczęstszych infekcji oportunistycznych i utrzymuje się na tym poziomie przez przynajmniej 3 – 6 miesięcy można, w porozumieniu ze swoim lekarzem, rozważyć przerwanie profilaktyki pierwotnej. Warto przeczytać także odpowiedź na poprzednie pytanie.

27. Czy możliwe jest wyleczenie zakażenia HIV?

Niestety, przy użyciu dostępnych obecnie leków nie jest możliwe zupełne wyleczenie. Wprawdzie w 1996 roku pojawiły się informacje, że jeśli zakażenie HIV zostanie rozpoznane bardzo wcześnie, jeszcze przed pojawieniem się przeciwciał przeciwko wirusowi, to włączenie silnie działających leków antyretrowirusowych doprowadzi w ciągu 3 lat do wyeliminowania wirusa z organizmu osoby zakażonej. Obecnie wiadomo już, iż nawet tak wczesne rozpoczęcie leczenia antyretrowirusowego nie daje szansy na wyleczenie. Wirus HIV krótko po zakażeniu dociera do miejsc w organizmie, takich jak ośrodkowy układ nerwowy, układ płciowy czy węzły chłonne, do których leki docierają w niewielkich stężeniach, co między innymi umożliwia przetrwanie zakażenia mimo intensywnego leczenia. Dostępne obecnie leki antyretrowirusowe nie hamują całkowicie namnażania się HIV w organizmie osoby zakażonej, powodują jednak znaczne zmniejszenie szybkości namnażania się wirusa, co zwalnia postęp infekcji do HIV.

28. Czy jest tylko jeden wirus HIV?

Pierwszym wirusem odkrytym w związku z AIDS był wirus nazwany HIV. Niedługo później okazało się, iż istnieje także drugi, bardzo do niego podobny, występujący niemal wyłącznie na terenie Afryki Zachodniej. Pierwszy wirus, występujący powszechnie na całym świecie, nazwano więc HIV-1, zaś ten ograniczony tylko do Afryki – HIV-2. W Polsce nie stwierdzono dotąd przypadków zakażenia tym drugim wirusem (HIV-2).We wszystkich tekstach, w których używa się tylko określenia „HIV” chodzi zawsze o wirus HIV-1.

29. Skąd wziął się wirus HIV?

Zaraz po wykryciu wirusa HIV, który powoduje AIDS, rozpoczęła się dyskusja o jego pochodzeniu. Przez cały czas pojawiają się teorie mniej lub bardziej sensacyjne. Jednakże zdecydowana większość uczonych jest przekonana, iż wirus HIV kilka dziesiątków lat temu powstał w Afryce, w następstwie mutacji, z wirusa zakażającego szympansy, stając się groźnym dla człowieka. Rozszerzaniu się zakażenia HIV sprzyjały zaś zmiany cywilizacyjne w Afryce, coraz większa łatwość podróżowania po świecie, zmiany w zwyczajach seksualnych, a także sposoby przygotowywania krwi i produktów krwiopochodnych (w początkach epidemii zbierano krew wielu dawców do przygotowywania produktów krwiopochodnych, tak więc wystarczało, by znalazła się tam krew jednego zakażonego, by przenieść infekcję na wiele następnych osób). Wiedza o drogach zakażenia HIV przyczynia się do zmniejszania zakażeń w krajach rozwiniętych. Prawie niemożliwe jest już zakażenie poprzez transfuzję krwi lub produktów krwiopochodnych.

30. Kiedy będzie szczepionka zapobiegająca zakażeniu HIV?

W wielu krajach świata trwają badania nad szczepionkami, które będą w stanie zapobiegać zakażeniu HIV. Jednakże nie należy liczyć, że szczepionka taka będzie szybko i powszechnie dostępna. W dalszym ciągu jedynym sposobem uniknięcia zakażenia HIV jest przekładanie wiedzy o drogach zakażenia na rzeczywiste zachowania.

31. Jak można, a jak nie można zakazić się HIV?

Informacje o nowym zespole chorobowym, które pojawiły się w lipcu 1981 roku, dotyczyły początkowo wyłącznie homoseksualnych mężczyzn. Dlatego pierwsza jego nazwa brzmiała „gay related immuno deficiency” (GRID – upośledzenie odporności związane z homoseksualizmem). Pojawienie się doniesień, iż podobny zespół kliniczny występuje także u mężczyzn heteroseksualnych i narkomanów stosujących dożylnie środki odurzające, chorych na hemofilię A , niemowląt będących biorcami licznych transfuzji krwi pochodzącej od osób, u których później wystąpił AIDS, a także u partnerek seksualnych chorych mężczyzn spowodowało już w lipcu 1982 roku zmianę nazwy na acquired immunodeficiency syndrome – AIDS (nabyty zespół upośledzenia odporności), która obowiązuje do dziś. Gromadzone informacje epidemiologiczne o występowaniu tego nowego zespołu chorobowego pozwoliły na ustalenie już w końcu 1982 roku, iż powodowany on jest przez czynnik zakaźny przenoszony w kontaktach homo i heteroseksualnych, poprzez krew na narkomanów stosujących dożylnie środki odurzające oraz na biorców krwi i preparatów krwiopochodnych, a także z matki na dziecko. W roku 1983 zidentyfikowano wirus odpowiedzialny za upośledzenie odporności, który nosi nazwę HIV (ang. human immunodeficiecny virus) czyli ludzki wirus upośledzenia odporności.

Istnieją trzy drogi przenoszenia zakażenia HIV:

1. poprzez krew,
2. poprzez kontakty seksualne,
3. z zakażonej matki na dziecko.

32. Przenoszenie zakażenia poprzez krew

W początkach epidemii AIDS zakażenie poznanym później wirusem przenoszone było przede wszystkim poprzez transfuzje krwi i produktów krwiopochodnych, szczególnie przez koncentraty czynników krzepnięcia VIII i IX, poprzez przeszczepiane narządy, a także wśród narkomanów stosujących dożylnie środki odurzające przy użyciu wymienianych między sobą igieł i strzykawek. Wprowadzenie w USA i wielu krajach Europy Zachodniej w r. 1985 badań w kierunku obecności przeciwciał anty-HIV każdej oddawanej porcji krwi w stacjach krwiodawstwa i bankach krwi, a także rozważniejsze traktowanie wskazań do transfuzji krwi i produktów krwiopochodnych spowodowało znaczne zmniejszenie się zakażeń HIV związanych z przetaczaniem krwi i produktów krwiopochodnych. Nie zapewnia to jednak całkowitego bezpieczeństwa. Mimo wprowadzania coraz doskonalszych testów diagnostycznych i skracania „okienka immunologicznego” ciągle możliwe jest, iż odda krew osoba zakażona niedawno, przed serokonwersją, czyli pojawieniem się przeciwciał anty-HIV w ilościach, które zostaną rozpoznane w testach serologicznych. W Polsce serologiczne badania krwiodawców wprowadzono w r. 1986. Początkowo założono konieczność badania 5% próby, a od IV kwartału 1997 r. każda porcja krwi oddana w stacjach krwiodawstwa badana jest w kierunku obecności przeciwciał anty-HIV. Także w roku 1987 wprowadzono „Program zapobiegania zakażeniom wirusami przenoszonymi przez krew”, który obejmuje samoeliminację kandydata na krwiodawcę, niezależnie od tego, który raz oddaje krew, a także zaostrzenie kryteriów kwalifikacji. Osoby, które niedawno skończyły odbywanie kary pozbawienia wolności lub powróciły z krajów o dużej częstości zakażeń HIV nie powinny oddawać krwi przez 12 miesięcy. Stwierdzenie w badaniu lekarskim jakichkolwiek odchyleń od stanu prawidłowego stanowi przeciwwskazanie do oddawania krwi. Obecność śladów po nakłuciach, sugerujących dożylne stosowanie środków odurzających, stanowi powód do trwałej dyskwalifikacji, natomiast czasowa dyskwalifikacja dotyczyć powinna osób, które mają świeże tatuaże lub niedawno dokonywały zabiegów akupunktury lub przekłucia uszu. Wykrycie obecności przeciwciał anty-HIV powoduje trwałą dyskwalifikację kandydata na dawcę, a informacja o tym fakcie, bez podawania przyczyny, przekazywana jest do wszystkich stacji krwiodawstwa w kraju. Stwierdzenie zakażenia HIV u wielokrotnego dawcy, co miało kilkakrotnie miejsce w Polsce, wymaga prześledzenia losów oddanej przez niego krwi i osocza. Od roku 1995 nie stwierdzono w Polsce zakażenia w konsekwencji przetoczenia krwi. Ryzyko zakażenia HIV tą drogą szacowane jest w Polsce na 1 na 1 milion jednostek przetaczanej krwi. Zmiana technologii produkcji koncentratów czynników krzepnięcia spowodowała, iż nie dochodzi już do zakażeń HIV chorych na hemofilię. Prawdopodobieństwo przeniesienia zakażenia HIV poprzez zawierającą go krew wynosi około 90% i nie zależy od rodzaju przetaczanego preparatu, wyjątek stanowią płukane krwinki czerwone, które przenoszą zakażenie HIV ze znacznie mniejszą częstością, nie zależy także od wieku lub płci biorcy, ani od powodu przetaczania krwi. Większość biorców zakażonej krwi umiera w pierwszym roku od jej przetoczenia z przyczyn spowodowanych przez chorobę zasadniczą, będącą powodem transfuzji, a więc zanim rozwinie się choroba spowodowana przez HIV.

Ryzyko zakażenia HIV podczas wykonywania obowiązków zawodowych przez pracowników służby zdrowia nie jest duże, po zakłuciu (skaleczeniu) narzędziem zanieczyszczonym zakażoną krwią wynosi ono 0,3%. Dzięki stosowaniu niemal od początku epidemii AIDS środków ostrożności, a w ostatnich latach także profilaktyki poekspozycyjnej, liczba zakażeń HIV wśród pracowników służby zdrowia na świecie nie jest duża. W Polsce nie odnotowano dotąd zakażenia tym wirusem w związku z wykonywaniem pracy w służbie zdrowia. Zakażenia HIV obserwowano u biorców narządów takich jak nerki, wątroba, serce, trzustka, kości i skóra, zawierających zakażoną HIV krew. Nie wykazano przeniesienia zakażenia poprzez przeszczepioną rogówkę, liofilizowaną lub zamrożoną i pozbawioną szpiku kość, liofilizowane ścięgna i powięzie lub liofilizowaną i napromieniowaną oponę twardą. W latach 1980 – 1990 dokonano ponad 100 000 transplantacji narządów i około 1 miliona przeszczepów tkanek, zaś w literaturze medycznej znajdują się tylko 32 doniesienia o 75 przypadkach przeniesienia tą drogą zakażenia HIV. Większość z nich miało miejsce przed wprowadzeniem badań dawców narządów w kierunku obecności przeciwciał anty-HIV. Po roku 1985 liczba zakażeń poprzez przeszczepy na świecie zmniejszyła się znacznie, choć w dalszym ciągu istnieje ryzyko pobrania tkanek lub narządów od dawcy znajdującego się w okienku serologicznym. Niedostateczne stosowanie technik sterylizacji sprzętu do iniekcji przyczyniło się do przeniesienia zakażenia HIV na noworodki i dzieci w szpitalach położniczych byłego Związku Radzieckiego, a także na dzieci w Rumunii. Przeniesienie HIV w ten sposób nie zdarzyło się w żadnym z krajów rozwiniętych.

Ryzyko nabycia zakażenia HIV od sprawującego opiekę nad pacjentem pracownika służby zdrowia jest niewielkie, jednakże w literaturze medycznej opisano trzy takie sytuacje. W jednej, która zdarzyła się w 1990r., zakażony HIV stomatolog przeniósł infekcję na kilku swoich pacjentów, choć mimo intensywnych badań nie wyjaśniono sposobu, w jaki do tego doszło. W drugiej podczas wykonywania operacji nastąpiła transmisja wirusa z ortopedy, zakażonego wcześniej najprawdopodobniej wskutek wykonywania pracy zawodowej na pacjenta. W marcu 2000 roku pojawiła się informacja o nietypowej transmisji wirusa od pielęgniarki na pacjenta. Nie wyjaśniono, w jaki sposób doszło do zakażenia. W międzyczasie wielokrotnie zdarzały się sytuacje, iż po ujawnieniu statusu serologicznego lekarza, szczególnie o specjalności zabiegowej, szpitale oferowały operowanym przez niego pacjentom wykonanie testów anty-HIV. W żadnym z wielu tysięcy takich przypadków nie wykryto związku zakażenia HIV pacjentów z zabiegami przeprowadzanymi przez lekarza.

Prowadzone w wielu krajach, także w Polsce, programy redukcji szkód (harm reduction) związanych z narkomanią, jak wymiana igieł i strzykawek, stosowanie metadonu i tym podobne, prowadzą do zmniejszania się częstości pojawiania nowych zakażeń HIV wśród osób stosujących dożylnie środki odurzające. Jednakże w świetle podpisanej w końcu 2000 roku przez Prezydenta RP nowej ustawy o zapobieganiu narkomanii mogą zostać uznane za „ułatwianie przyjmowania narkotyków”, co podlega karze. Zakażenie HIV poprzez krew możliwe jest także w innych sytuacjach, w których dochodzi do parenteralnego kontaktu z krwią zawierającą wirus, lub do zetknięcia się zakażonej krwi z uszkodzoną skórą lub błonami śluzowymi. Tatuaże wykonywane niesterylnymi narzędziami mogą również przyczyniać się do przenoszenia zakażenia. Long i Rickmann w r. 1994 dokonali przeglądu literatury dotyczącego tego zagadnienia. Wprawdzie znacznie łatwiej przenoszą się tą drogą wirusy zapaleń wątroby, to tatuowanie może przenosić dostateczną ilość krwi do transmisji HIV. Opisano pojedyncze przypadki przeniesienia zakażenia w ten właśnie sposób. Znane są także przypadki przeniesienia HIV w konsekwencji udzielania pomocy ofiarom wypadku motocyklowego w Rwandzie, a także w wyniku bójek z osobami seropozytywnymi.

Zakażenie HIV podczas sportowych gier zespołowych jest niezwykle mało prawdopodobne. Wprawdzie w literaturze medycznej opisano jeden przypadek infekcji, związany z rekreacyjną grą w piłkę nożną, jednak nie wykluczono do końca pozasportowych czynników ryzyka u opisanego mężczyzny. Brown Jr i wsp. oszacowali ryzyko nabycia zakażenia HIV przez zawodowych graczy w piłkę nożną na mniej niż 1 na 85 milionów kontaktów podczas gry. Pot osób HIV(+) nie jest zakaźny, tak więc ryzyko istnieje tylko podczas kontaktów z zawierającą wirus krwią. Ryzyko przeniesienia zakażenia istnieje jednak wśród sportowców przyjmujących parenteralnie sterydy anaboliczne lub inne środki mające poprawiać kondycję. W literaturze medycznej znajdują się przynajmniej dwa opisy zakażeń w następstwie stosowania wspólnej strzykawki przez kilku kolejnych zawodników.

Możliwe jest także przeniesienie zakażenia poprzez krew na osobę opiekującą się w domu chorym na AIDS pacjentem, choć rzeczywistych przypadków takiego zakażenia opisano niewiele. Podkreślają one konieczność przestrzegania środków ostrożności podczas pielęgnacji ciężko chorej osoby zakażonej HIV, unikania kontaktów z krwią.

Podczas szkoleń pracowników służby zdrowia dotyczących HIV/AIDS, także lekarzy, stale powraca pytanie o rolę komarów w przenoszeniu infekcji. Badania tych owadów, jak i badania epidemiologiczne populacji o dużej częstości zakażeń HIV, wśród której komary obecne są przez cały rok, jak przeprowadzone w Belle Glade na Florydzie (USA), wykluczają taką możliwość.

33. Przenoszenie zakażenia HIV w kontaktach seksualnych

W początkach epidemii AIDS sądzono, iż nowy zespół chorobowy dotyczy wyłącznie homoseksualnych mężczyzn. Obecnie wiadomo, iż zakażenie HIV łatwiej przenosi się z mężczyzny na kobietę, niż z kobiety na mężczyznę, że współistnienie innych chorób narządów płciowych ułatwia infekcję, że dobrej jakości, właściwie użyte prezerwatywy zmniejszają ryzyko nabycia HIV. Wiadomo także, że kontakty oralne, zalecane początkowo jako bezpieczna praktyka seksualna, nie są wolne od ryzyka zakażenia HIV. Wiadomo już również, że nie każdy rodzaj aktywności seksualnej pociąga za sobą takie samo ryzyko nabycia zakażenia HIV. Najbardziej ryzykowne są kontakty analne, zarówno w związkach homo-, jak i heteroseksualnych. Oczywistym jest też, iż zakaźność osoby seropozytywnej zależy od stadium zakażenia, największa jest we wczesnym i zaawansowanym stadium infekcji.

Wykazano także, iż prawdopodobieństwo przeniesienia zakażenia HIV w kontaktach heteroseksualnych koreluje z poziomem wiremii osoby zakażonej. Badania Quinn i wsp., prowadzone wśród stałych par heteroseksualnych o różnym statusie serologicznym w Ugandzie, potwierdziły, iż do transmisji zakażenia dochodzi najczęściej, gdy poziom wiremii seropozytywnego partnera przekraczał 50 000 kopii RNA HIV/ml, jednakże zdarzała się ona także przy niskiej wiremii, między 400 a 3 499 kopii RNA HIV/ml. Wśród 415 badanych par serokonwersję stwierdzono u 22% niezakażonych wcześniej partnerów w czasie 22,5 miesięcy obserwacji, najczęściej wśród partnerów liczących sobie 15 do 19 lat.

Nowe informacje dotyczą sposobów zapobiegania zakażeniu HIV w kontaktach seksualnych. Po XIII Światowej Konferencji AIDS w Durbanie, amerykańskie CDC wydało zalecenie, by nie polecać i nie stosować nonoksynolu 9 (składnika dopochwowych globulek plemnikobólczych), w celu zapobiegania infekcji tym wirusem. W badaniach organizowanych przez UNAIDS w kilku krajach Afryki, prowadzonych wśród około 1000 niezakażonych HIV kobiet sprzedających usługi seksualne, zachęcanych do stosowania tego preparatu, wraz z prezerwatywami, okazało się, iż wśród stosujących nonoksynol 9 stwierdzono częstość nowych zakażeń większą o 50%, niż w grupie placebo. Często obserwowano też działania uboczne, wywoływane przez ten środek chemiczny. Ponieważ około 90% z 7 000 nowych zakażeń HIV, jakie zdarzają się codziennie na świecie, jest wynikiem kontaktów heteroseksualnych, pilnie potrzebny jest nowy, łatwo dostępny środek chroniący przed zakażeniem osoby, które nie mogą negocjować użycia prezerwatyw ze swoimi partnerami lub nie mają do nich dostępu.

Prezerwatywy dobrej jakości, właściwie używane, zmniejszają ryzyko przeniesienia zakażenia. Udowodniono to w badaniach stałych par, w których jedna z osób była zakażona HIV, druga nie. Konsekwentne używanie prezerwatyw powodowało, iż osoba wcześniej nie zakażona pozostawała wolna od infekcji. Przypadki przeniesienia zakażenia obserwowano jedynie wśród par, które nie zawsze używały tego środka ochronnego. Od kilku lat dostępna jest na świecie (ale nie w Polsce) także prezerwatywa dla kobiet. Stworzono ją, by dać możliwość decydowania o swoim bezpieczeństwie kobietom. Tak jak prezerwatywa męska zmniejsza ona ryzyko zakażenia HIV, a także zapobiega zajściu w nieplanowaną ciążę.

Wraz z upowszechnianiem się skojarzonej terapii antyretrowirusowej coraz częściej pojawiają się przypadki nabywania w konsekwencji kontaktów seksualnych zakażenia HIV opornego zarówno na inhibitory odwrotnej transkryptazy, jak i inhibitory proteazy wirusa. Dyskusyjnym pozostaje nadkażanie osób już seropozytywnych bardziej zjadliwym szczepem (wariantem) wirusa HIV. Artenstein i wsp. w 1995 roku przedstawili przypadek zakażenia tego samego pacjenta dwoma różnymi podtypami wirusa HIV. Natomiast doniesienie o nadkażeniu i przyspieszeniu postępu choroby przedstawili Angel i wsp. U pacjenta z nie postępującą od ponad 8 lat infekcją HIV i wiremią poniżej poziomu wykrywalności krótko po rozpoczęciu kontaktów seksualnych z partnerem z zaawansowaną infekcją, leczonego wieloma lekami antyretrowirusowymi, wykazano wzrost poziomu wiremii i spadek liczby CD4. Doniesienia to podkreślają konieczność stosowania praktyk „bezpieczniejszego seksu” także między osobami zakażonymi HIV.

Niepokojące jest jednak obserwowane ostatnio zjawisko zwiększania się częstości ryzykownych zachowań seksualnych, a w związku z tym także zakażeń HIV, w USA i niektórych krajach Europy Zachodniej, w których epidemia AIDS doprowadziła do powszechnego niemal stosowania reguł „bezpieczniejszego seksu”. Nie można wykluczyć, iż przyczynia się do tego pojawienie się w ostatnich latach informacji o skuteczności terapii antyretrowirusowej, o znacznym zmniejszeniu zachorowań związanych z HIV i śmiertelności spowodowanej AIDS i o skuteczności profilaktyki poekspozycyjnej.

34. Przenoszenie zakażenia HIV z matki na dziecko

Przeniesienie HIV z zakażonej matki na jej dziecko stanowi najczęstszą drogę zakażenia dzieci w większości krajów świata. Wyjątek stanowi tu Rumunia, gdzie według danych UNAIDS z lipca 2000 roku zakażonych HIV jest 750 kobiet i 5000 dzieci w wieku od 0 do 14 lat. Infekcje odmatczyne stanowić tu mają tylko 0,5%, większość to zakażenia wewnątrzszpitalne lub przypadki, w których drogi zakażenia nie ustalono. Informacje te są o tyle zatrważające, iż od czasu wprowadzenia do stosowania protokołu ACTG 076, polegającego na stosowaniu ZDV podczas ciąży, porodu i u noworodka przez pierwszych 6 tygodni życia, a także innych schematów leczenia antyretrowirusowego, oraz wykazania wyższości elektywnego (planowanego przed rozpoczęciem akcji porodowej) cesarskiego cięcia nad rozwiązaniem drogami i siłami natury, prawdopodobieństwo urodzenia przez kobietę HIV(+) urodzenia zdrowego dziecka wynosi 98%. Ważne jest także, by zakażona HIV kobieta nie karmiła piersią swojego dziecka, gdyż stanowi to również ryzyko dla dziecka, które z dużym prawdopodobieństwem urodzi się zdrowe. Zalecenia UNAIDS z 1998 roku mówią, iż „jeśli dziecku urodzonemu przez zakażoną HIV kobietę można zapewnić nieprzerwany dostęp do substytutów mleka kobiecego, których przygotowywanie jest bezpieczne i łatwe, to powinny być stosowane w celu zmniejszenia ryzyka choroby i śmierci”. Niezbędnym warunkiem, by kobieta zakażona HIV miała szansę urodzenia zdrowego dziecka, jest świadomość zakażenia. Dlatego niezwykle ważnym jest, by planujące ciążę lub będące w ciąży kobiety, dopuszczające u siebie możliwość zakażenia HIV poddawały się testom. Tylko wtedy, kiedy znany jest fakt zakażenia możliwe jest prowadzenie leczenia pozwalającego na zmniejszenie ryzyka przeniesienia HIV na dziecko.

35. Sytuacje, w których niemożliwe jest przeniesienie zakażenia HIV

Badania osób pozostających w domowych kontaktach z żyjącymi z HIV lub chorymi na AIDS nie wykazały przypadków przenoszenia zakażenia na domowników. Tak więc mieszkanie pod jednym dachem z osobą zakażoną HIV nie stwarza ryzyka zakażenia, pod warunkiem przestrzegania podstawowych zasad higieny, jak posiadanie własnej szczoteczki do zębów czy maszynki do golenia, a także unikania kontaktu z krwią osoby HIV(+). Trzeba przy tym pamiętać, iż krótkotrwały kontakt zakażonej HIV krwi z nieuszkodzoną w widoczny sposób skórą nie stanowi ryzyka zakażenia.

Ślina osób zakażonych HIV nie stanowi materiału zakaźnego, mimo iż u części osób seropozytywnych wirus jest w niej znajdowany. Wielokrotnie wykazano, iż ślina hamuje zakaźność HIV, dzięki występowaniu w niej mucyn, a hipotoniczność śliny powoduje rozerwanie leukocytów jednojądrzastych krwi, hamując ponad 10 000 razy namnażanie HIV. Jednakże to ochronne działanie zmniejsza wydatnie dodanie fizjologicznych objętości płynu nasiennego, mleka lub smółki. Nie wykazano wzrostu ilości wirusa w ślinie osób wykazujących choroby dziąseł, przyczyniające się do zwiększenia w niej ilości leukocytów. Jak już wspominano, komary nie przenoszą zakażenia HIV. Po 20 latach trwania pandemii AIDS nie pojawiły się nowe informacje dotyczące dróg przenoszenia wirusa HIV.

Podczas stosunków seksualnych z penetracją (analnych lub dopochwowych) bez zastosowania zabezpieczenia (prezerwatywy).

Przez przedostanie się zakażonej krwi innej osoby do naszego krwioobiegu, np. niejednorazowe wykorzystywanie strzykawek i igieł, transfuzję krwi – szczególnie w krajach, gdzie zapasy krwi nie zostały przebadane na obecność HIV.

W czasie ciąży, podczas porodu lub karmienia dziecka piersią przez matkę zakażoną HIV.

W NORMALNYCH, CODZIENNYCH KONTAKTACH (ZARÓWNO ZAWODOWYCH, JAK I TOWARZYSKICH) NIE MA RYZYKA ZAKAŻENIA SIĘ HIV

HIV nie zakazimy się poprzez dotykanie drugiej osoby, podawanie ręki, ściskanie lub całowanie nowo poznawanej osoby. Łzy drugiej osoby także nie spowodują zakażenia HIV.

Nie można zakazić się wirusem poprzez pływanie w tym samym basenie, korzystanie ze wspólnej toalety, dzielenie się jedzeniem, wspólne korzystanie ze sztućców, naczyń, ręczników oraz książek. Przy zastosowaniu podstawowych zasad higieny można bez obaw mieszkać w jednym mieszkaniu, domu lub razem pracować. HIV nie przenosi się poprzez kaszel lub kichanie.

Nie można zakazić się HIV od psów, kotów lub innych zwierząt.

Komarów bądź inne owady nie rozprzestrzeniają zakażenia HIV.

Możliwe natomiast jest zakażenie się HIV poprzez korzystanie ze wspólnej maszynki do golenia lub szczoteczki do zębów ze względu na to, że może znajdować się na nich krew – nawet, jeżeli nie widać jej gołym okiem.

74 842 98 14

Krajowe Centrum ds. AIDS:

Całodobowy telefon zaufania: 22 692 82 26

AIDS zielona linia: 22 621 33 67

Ośrodek infromacji o HIV/AIDS: 22 331 77 66, info@aids.gov.pl

Poradnia Internetowa HIV i AIDS:

http://www.poradnia-ds-hiv-aids.kki.pl/

Informujemy, że od dnia 01.01.2014 roku nie prowadzimy już poradnictwa internetowego.

• konsultację,
• wstępną diagnozę zgłaszanych problemów,
• poradnictwo i ukierunkowanie u jakiego specjalisty, w jakiej placówce szukać dla siebie pomocy,
• przyjrzenie się zgłaszanemu przez Ciebie problemowi, by łatwiej było zrozumieć Ci to, co przeżywasz.

Poniżej znajduje się lista województw z odnośnikami do katalogu
Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych.

Wszystkie informacje zamieszczone na stronie organizacji PARPA są na bieżąco aktualizowane.

Fundacja „Mekrury” nie ponosi odpowiedzialności za treści znajdujące się na wskazanych stronach.

• dolnośląskie
• kujawsko-pomorskie
• lubelskie
• lubuskie
• łódzkie
• małopolskie
• mazowieckie
• opolskie
• podkarpackie
• podlaskie
• pomorskie
• śląskie
• świętokrzyskie
• warmińsko-mazurskie
• wielkopolskie
• zachodniopomorskie
• placówki lecznictwa dla młodzieży